Konu dünyası · 5–10 yaş
Hayvanlar
Rekor kıran hayvanları tanı, kimin nerede yaşadığını bul ve ayak izlerini okumayı öğren. Her kart bir bilginin nedenini de anlatır. Sonra 10 soruluk quizi çöz.
Kartlar
Rekor kıranlar
Çita karada en hızlı koşan hayvandır
Bilim insanları vahşi çitalara tasma takıp koşularını ölçtü. En hızlı çita saatte 93 kilometreye ulaştı.
Neden? Bu hızı uzun süre koruyamaz. Avı yakalamasını sağlayan, çabucak hızlanıp durabilmesi ve dönebilmesidir.
Evde dene: Parkta beş adım koş, sonra birden dur ve dön. Hızlı koşmak mı zor, birden dönmek mi?
Gökdoğan en hızlı dalan kuştur
Gökdoğan avına yukarıdan dalarken saatte yaklaşık 320 kilometreye ulaşır. Bundan hızlı giden bir hayvan bilinmiyor.
Neden? Dalarken kanatlarını vücuduna yaklaştırır; böylece hava onu daha az yavaşlatır.
Evde dene: Düz bir kâğıdı yukarıdan bırak. Sonra kâğıdı top yapıp yine bırak. Hangisi daha hızlı düşüyor?
Mavi balina en büyük hayvandır
Mavi balina yeryüzünde yaşamış bilinen en büyük hayvandır. Su, bu dev vücudu taşımasına yardım eder.
Neden? Karada bir hayvan büyüdükçe ağırlığı, kemiklerinin gücünden daha hızlı artar. Denizde ise vücudu su kaldırır.
Evde dene: Banyoda suda yüzen bir oyuncağı elinle suyun altına bastır. Suyun onu yukarı ittiğini hissediyor musun?
Fil karadaki en ağır hayvandır
Afrika fili karada yaşayan en ağır hayvandır. Kocaman kulakları onu serin tutar.
Neden? Kulaklarında çok sayıda ince kan damarı vardır. Fil kulaklarını salladıkça damarlardaki kan serinler.
Evde dene: Sıcak bir günde bir kâğıdı yelpaze gibi yüzüne salla. Serinlediğini hissediyor musun?
Kutup sumrusu en uzun göçü yapar
Kutup sumrusu her yıl kuzeyin ucundan güneyin ucuna gidip gelir. Bilim insanları bu yolculuğu yaklaşık 70.000 kilometre olarak ölçtü.
Neden? Kuzeyde yaz bitince, yazın başladığı güneye uçar. Böylece yılda iki yaz yaşar ve bol gün ışığı görür.
Evde dene: Bir dünya küresi ya da harita bul. Parmağınla en üstten en alta, sonra yine en üste git.
Dev kaplumbağalar 100 yıldan uzun yaşayabilir
Dev kaplumbağalar 100 yıldan uzun yaşayabilir. Kaplumbağalar en yavaş yaşlanan hayvanlardandır.
Neden? Bilim insanlarına göre bunun nedenlerinden biri sert kabuktur. Kabuk onları korur, korunan hayvanlar da daha yavaş yaşlanabilir.
Evde dene: Bir dakika boyunca kaplumbağa gibi çok yavaş yürü. Hızlı giderken kaçırdığın neleri fark ettin?
Kim nerede yaşar?
Çöl
Deve kumdan korunur
Deve, rüzgâr kum savurduğunda burun deliklerini kapatabilir. Uzun kirpikleri de gözlerini korur.
Neden? Çölde rüzgâr kumu savurur. Kum burna ve göze kaçarsa hem nefes almak hem görmek zorlaşır.
Evde dene: Bir yetişkinin gözünü kırpmasını izle. Kirpikler gözü nasıl örtüyor?
Kutup
Kutup ayısı buzda kolay kaymaz
Kutup ayısının ayak tabanındaki küçük tümsekler buzu tutar. Derisinin altındaki 11 santimetreye varan yağ tabakası onu sıcak tutar.
Neden? Buz kaygandır, deniz de çok soğuktur. Tümsekler kaymayı önler, yağ da buz gibi suda vücudunun sıcaklığını korur.
Evde dene: Bir tepsiyi hafifçe eğ. Üstüne önce pürüzsüz bir kapak, sonra pürüzlü bir sünger koy. Hangisi kayıyor, hangisi tutunuyor?
Orman
Sincap ormana ağaç diker
Sincap kış gelmeden fındık ve palamutları birçok ayrı yerde toprağa gömer. Gömdüklerinin bir kısmını hiç bulamaz.
Neden? Bulunamayan tohumlar filizlenip ağaç olabilir. Sincap farkında olmadan ormanın büyümesine yardım eder.
Evde dene: Saksıya bir fasulye göm ve her gün sula. Kaç günde filiz çıkacağını bir yetişkinle birlikte say.
Savan
Zebranın çizgileri sinekleri şaşırtır
Zebra, Afrika'nın otlaklarında, savanda yaşar. Bilim insanları atlara çizgili ve düz örtüler giydirdi. Çizgili örtülü atlara ısıran sinekler daha az kondu.
Neden? Sinekler çizgilerin üstüne inmekte zorlanır. Bu yüzden çizgiler zebrayı ısıran sineklerden korumaya yardım eder.
Evde dene: Bir kâğıda çizgiler çiz, başka bir kâğıdı tek renge boya. Hangisi gözünü daha çok şaşırtıyor?
Ayak izleri
Kedinin izinde tırnak görünmez
Kedi izinde dört parmak görünür, tırnak izi yoktur. Köpek izinde ise tırnak izleri de görünür.
Neden? Kedi yürürken tırnaklarını içine çeker. Köpek bunu yapamaz, bu yüzden tırnakları yere değer.
Evde dene: Yağmurdan sonra çamurda, kar yağınca karda iz ara. Tırnak izi görebiliyor musun?
Geyik iki uzun iz bırakır
Geyiğin toynağı iki parçalıdır. Yere, aralarında boşluk olan iki uzun iz bırakır.
Neden? İzin biçimi ayağın biçimini gösterir. Bu yüzden bir hayvanı görmeden, izinden tanıyabiliriz.
Evde dene: Parmaklarını oyun hamuruna ya da kuma bastır. Bir yetişkinden de bastırmasını iste. Hangi iz kimin, tahmin edebilir misin?
İz dedektifi
Tosbi çamurda dört iz buldu. Her izin sahibini bul.
Hayvanlar quizi
On soru, tek tek. Yanlış cevap kayıp sayılmaz: bir daha dene, ipucu yanında.
Oyunlar ve bilgi sayfaları
Kitaplar
Boyama
Yetişkinler için
- Bu dünyanın hedefi: hayvanın vücudunun yaşama biçimine nasıl uyduğunu (uyum) ve her bilginin bir nedeni ve kaynağı olduğunu fark etmek. İlkokul 3. sınıf Fen Bilimleri programındaki “Canlıların Yaşam Alanlarına Yolculuk” ünitesine hazırlık olur.
- Çocuğunuza sorun: “Evimizin çevresindeki hangi hayvan yaşadığı yere iyi uymuş? Ona ne yardım ediyor?” Kedi, serçe ya da karınca olabilir.
- Quizden sonra sorun: “Hangi hayvanın gücü seninkine en çok benziyor? Neden?”
- Birlikte yapın: bir yürüyüşte yağmurdan sonra çamurda, kar yağınca karda iz arayın. Bulduğunuz izi çizin, sonra iz kartlarına bakarak kimin olduğunu tahmin edin.
- Kaynaklar bu bölümde sıralanır. Oyun ilerlemesi yalnızca bu cihazda saklanır.
Kaynaklar
- Çita karada en hızlı koşan hayvandır: Wilson ve ark. (2013), Nature, “Locomotion dynamics of hunting in wild cheetahs”
- Gökdoğan en hızlı dalan kuştur: Guinness Dünya Rekorları, “Fastest bird (diving)”; Ponitz ve ark. (2014), PLOS ONE, “Diving-flight aerodynamics of a peregrine falcon”
- Mavi balina en büyük hayvandır: NOAA Fisheries, “Blue whale”; Popular Science, “How blue whales became Earth's largest creature—ever”
- Fil karadaki en ağır hayvandır: Popular Science (2026), “Why do elephants have such big ears?”; Notre Dame Üniversitesi, “How the largest land animal stays cool”
- Kutup sumrusu en uzun göçü yapar: Egevang ve ark. (2010), PNAS, “Tracking of Arctic terns Sterna paradisaea reveals longest animal migration”
- Dev kaplumbağalar 100 yıldan uzun yaşayabilir: Reinke ve ark. (2022), Science, soğukkanlı hayvanlarda yaşlanma hızı (Penn State özeti); Galápagos Conservancy, “Giant tortoises”
- Deve kumdan korunur: San Diego Zoo Wildlife Alliance Library, “Camels: Characteristics”
- Kutup ayısı buzda kolay kaymaz: Polar Bears International, “Adaptation”
- Sincap ormana ağaç diker: Forest Preserve District of Will County, “Why do squirrels bury nuts?” (Smithsonian Science Education Center'a dayanarak)
- Zebranın çizgileri sinekleri şaşırtır: Caro ve ark. (2019), PLOS ONE, “Benefits of zebra stripes” (Bristol Üniversitesi haberi)
- Kedinin izinde tırnak görünmez: Woodland Trust, “Animal tracks in snow: print identification”
- National Geographic, “Chasing daylight”