Uygulama
Karar senaryoları
Her senaryo sizi gerçek hayatta sık görülen bir durumun içine koyar. Ne yapacağınızı seçin, sonra her seçimin nereye varacağını okuyun. Amaç puan değil, gerekçedir.
01 · Acil fatura
Cuma günü saat 16.40. Muhasebede çalışıyorsunuz. Her ay ödeme yaptığınız bir tedarikçiden gelen e-posta, faturanın ekte olduğunu, banka hesabının değiştiğini ve gecikme olmaması için ödemenin bugün yapılması gerektiğini söylüyor. Gönderen adı doğru, imza da olağan görünüyor.
Ne yaparsınız?
Riskli. Ödeme dolandırıcılığının kalıbı budur: aciliyet, tanıdık bir ad ve değişen hesap. Doğru gönderen adı bir şey kanıtlamaz; taklit etmek kolaydır, hesap da ele geçirilmiş olabilir.
Kısmen doğru. Ödemekten iyidir, ancak yanıt aynı kanala gider. Gönderen söylediği kişi değilse yalnızca doğrular.
En doğru seçim. Elinizde zaten bulunan iletişim bilgisiyle ikinci bir kanaldan doğrulama, bu dolandırıcılığı durduran denetimdir. Gerçek tedarikçi, doğrulama için kısa bir gecikmeyi kabul eder.
Ondan çıkarılacak sonuç
Mesajdaki son tarihin sizin takviminizi belirlemesine izin vermeyin. Banka bilgisi değişiklikleri, önceden elinizde olan bir numaraya telefon edilerek doğrulanmalı; kuruluşlar belli bir tutarın üzerinde ikinci onaylayıcı şart koşmalıdır. Ödeme gitmişse bankayı hemen arayın: havalenin geri çağrılıp çağrılamayacağını hız belirler.
Fark edilecek işaretler
- Son tarihe bağlı aciliyet.
- Yalnızca e-postayla duyurulan banka hesabı değişikliği.
- Olağan onay sürecinin dışında hareket etme isteği.
02 · Kargo SMS'i
Bir kargo bekliyorsunuz. Bilinmeyen bir numaradan gelen mesaj, adres eksik olduğu için teslimatın yapılamadığını; bir bağlantıyla ve küçük bir ücretle yeniden planlayabileceğinizi söylüyor. Bağlantı gerçek bir kargo firmasının adıyla başlıyor, ardından harf dizisi geliyor.
Sonraki hamleniz ne olur?
Kısmen doğru. Bağlantıyı açmanın bir miktar riski vardır (izleme, kendiliğinden indirme denemeleri) ve sayfa çoğu kez harekete geçirecek kadar inandırıcıdır. Açmadan kontrol etmek daha güvenlidir.
En doğru seçim. Doğrulamayı kendi seçtiğiniz kanaldan yaparsınız. Gerçek bir sorun varsa orada görünür; mesajı silebilirsiniz.
Riskli. Asıl mesele ücret değil: sayfa kart bilgilerinizi, çoğu kez de bankanızdan gelen onay kodunu toplar. Düşük tutar, tetikte olmanızı azaltmanın yoludur.
Ondan çıkarılacak sonuç
Kargo firmaları bir paketi teslim etmek için normalde kısa mesajla ücret istemez. Adresi okumak için bu bölümdeki bağlantı aracını kullanın: kayıtlı alan adı, sunucu adının sağındaki kısımdır; başta yazan kargo firması adı değil. Kart bilgilerini girdiyseniz bankanızı hemen arayıp kartı bloke ettirin.
Fark edilecek işaretler
- Bilinmeyen gönderen ve teslimat için istenen ücret.
- Kayıtlı alan adı yerine adresin başındaki marka adı.
- Gerçekten beklemiş olabileceğiniz bir şeye dair mesaj.
03 · Otoparktaki USB bellek
İçeri girerken yerde bir USB bellek buluyorsunuz. Üzerinde “Maaşlar 2026” yazan bir etiket var. Meraklanıyorsunuz; girişte de yalnızsınız.
Ne yaparsınız?
Riskli. Bilinmeyen ortam, zararlı yazılımı içeri sokmanın klasik yoludur ve cezbedici etiket merak uyandırmak için seçilmiştir. Bazı cihazlar klavye gibi davranır ve takıldığı anda işlem yapar.
Riskli. Kişisel dizüstünüzde büyük olasılıkla e-posta oturumlarınız ve kayıtlı parolalarınız vardır, ev ağınıza da bağlıdır. Aynı risk, başka bir yerde.
En doğru seçim. Cihaz bilinmeyen sayılır ve onu yalıtılmış ortamda inceleyebilecek kişilere gider. Nerede bulunduğu da yararlı bir bilgidir.
Ondan çıkarılacak sonuç
Bu hile tam olarak merak duygusuna dayanır. Bilinmeyen cihazların asla takılmayacağını söyleyen bir politika ve bunları teslim etmenin basit bir yolu, cazibeyi ortadan kaldırır. Biri takmışsa bilişim birimine hemen haber verin; bilgisayar yalıtılıp kontrol edilebilsin.
Fark edilecek işaretler
- Geçtiğiniz yerde duran bilinmeyen çıkarılabilir ortam.
- Merak uyandırmak için seçilmiş bir etiket.
04 · Gece gelen giriş uyarısı
Saat 23.10'da telefonunuzda bir dakika içinde iki şey beliriyor: e-posta hesabınıza yeni bir cihazdan giriş yapıldığını bildiren bir mesaj ve istemediğiniz altı haneli bir kod içeren kısa mesaj. Seyahatte değilsiniz, giriş de yapmıyordunuz.
Önce ne yapmalısınız?
Kısmen doğru. Kodu paylaşmamak doğru; ancak uyarı, birinin parolanıza sahip olduğunu ve şu anda denediğini gösterir. Beklemek ona başka yollar deneme zamanı verir.
En doğru seçim. Saldırganın erişimini keser ve kendisine bir kurtarma adresi ya da yönlendirme kuralı bırakıp bırakmadığını denetler. Sayfayı kendiniz açmak, sahte bir uyarının sizi sahte bir sayfaya götürmesini önler.
Riskli. Yanıtı yardım edebilecek kimse almaz; uyarının kendisi de sizi içinde işlem yapmaya yönlendirmek için tasarlanmış bir oltalama mesajı olabilir.
Ondan çıkarılacak sonuç
İki şey birlikte olduysa canlı bir deneme söz konusudur. Parolayı değiştirin, sonra SMS'ten güçlü bir ikinci doğrulama açın ve aynı parolayı kullandığınız diğer sitelerde de parolayı değiştirin. Hesap başkalarını sıfırlamak için de kullanılıyorsa onların giriş ve yönlendirme ayarlarına da bakın.
Fark edilecek işaretler
- İstemediğiniz bir kod.
- Tanımadığınız bir cihaz ya da yerden giriş.
05 · Kilitlenen ortak sürücü
On kişilik bir ofiste saat 09.15. Bir meslektaşınız ortak sürücüdeki belgelerin açılmadığını söylüyor; ekranında dosyaların şifrelendiği ve 72 saat içinde ödeme yapılması gerektiği yazan bir not var. İki bilgisayar daha tuhaf davranmaya başlıyor.
En iyi ilk adım nedir?
En doğru seçim. Önce sınırlama yayılmayı azaltır; doğru kişiler haberdar olur; yedek kontrolü geri kalanın nasıl ilerleyeceğini belirler. Olay yönetimi rehberlerinin önerdiği sıra budur.
Riskli. Ödeme, çalışan bir anahtarı da çalınan verinin kullanılmayacağını da garanti etmez; tek başına pazarlık zaman kaybettirir. Ödeme kararı ilk tepkiyle değil, görüş alınarak yönetime aittir.
Riskli. Yeniden başlatma bellekteki delilleri kaybettirebilir ve daha fazla şifrelemeyi tetikleyebilir. Ağ üzerinden yayılmayı durdurmaz.
Ondan çıkarılacak sonuç
Şimdi önemli olan, daha önce yaptığınız hazırlıktır: çevrimdışı yedek, adı belli bir irtibat kişisi, bir sayfalık plan. Sonrasında sorular şunlardır: içeri nasıl girdi (çoğunlukla bir oltalama e-postası ya da yamasız bir sistem), neler kopyalandı ve nelerin bildirilmesi gerekiyor. Bilişim sağlayıcınızdan ya da ulusal müdahale merkezinden görüş alın.
Fark edilecek işaretler
- Yeniden adlandırılmış ya da okunamayan dosyalar ve bir ödeme notu.
- Dakikalar içinde birden çok makinenin etkilenmesi.
06 · “Teknik destek” araması
Kibar bir arayan, internet sağlayıcınızın teknik ekibinden olduğunu söylüyor. Bilgisayarınızın hata bildirdiğini, şimdi düzeltebileceklerini, ancak uzaktan erişim programı kurup gösterdiği kodu okumanız gerektiğini anlatıyor.
Ne dersiniz?
Riskli. Uzaktan erişim programı arayana, bankacılık oturumlarınız dahil bilgisayarın tam denetimini verir. Sağlayıcının adını bilmek kolaydır; faturada yazar ve sızmış listelerde bulunur.
En doğru seçim. Aramayı bitirip kendi seçtiğiniz kanaldan yeniden başlatırsınız. Gerçek bir ekip sorun etmez; sağlayıcılar da genellikle müşteriden telefonla uzaktan erişim aracı kurmasını istemez.
Riskli. İzlemek yardımcı olmaz: oturumlar sonra açılabilir, parolalar yakalanabilir; arayan “sınamak için” bankanıza giriş yapmanızı isteyebilir.
Ondan çıkarılacak sonuç
Sorunu kendileri yaratıp çözümü sunan, sizi kendiliğinden arayan kişiler iyi bilinen bir senaryoyu izler. Sizi arayan birine asla uzaktan erişim kodu, tek kullanımlık kod ya da parola vermeyin. Bir şey kurduysanız bilgisayarın bağlantısını kesin, programı kaldırın, parolalarınızı başka bir cihazdan değiştirin ve bankanızı arayın.
Fark edilecek işaretler
- İstemediğiniz bir arama ve fark etmediğiniz bir sorun.
- Uzaktan erişim yazılımı kurma ya da kod okuma isteği.
Bu bölüm savunma ve öğrenme içindir. Sahibi olmadığınız ya da test etmek için yazılı izin almadığınız sistemleri denemeyin: bir bilişim sistemine hukuka aykırı olarak girmek suçtur (Türk Ceza Kanunu m. 243).