İçeriğe geç
ZEKASTRA
← Çocuklar

Konu dünyası · 5–10 yaş

Dinozorlar

Dev dinozorlar milyonlarca yıl önce yaşadı. Hiçbir insan onları görmedi. Peki onları nereden biliyoruz? Fosilleri okumayı öğren, dinozorların nasıl yaşadığını bul ve bugün hâlâ aramızda uçan torunlarıyla tanış. Sonra kazıya çık ve 10 soruluk quizi çöz.

Kartlar

Nereden biliyoruz?

  • Fosil, taşta kalan çok eski bir parça ya da izdir

    Fosil, çok eski bir canlıdan taşta kalan parça ya da izdir. Kemik, diş, yumurta kabuğu, ayak izi, hatta tüy izi bile fosil olabilir.

    Neden? Vücudun yumuşak kısımları çabuk çürür. Kemik ve diş gibi sert kısımlar ise taşa dönecek kadar uzun dayanır. Bu yüzden dinozor fosillerinin çoğu kemik ve diştir.

    Evde dene: Bir deniz kabuğunu ya da yaprağı oyun hamuruna bastır, sonra kaldır. Hamurda kalan iz bir fosil izine benzer.

  • Fosil çok uzun zamanda oluşur

    Bir hayvan öldükten hemen sonra üstünü çamur ya da kum örterse fosil olabilir. Binlerce, hatta milyonlarca yıl boyunca topraktaki sudan gelen mineraller kemiğin minik boşluklarına yavaş yavaş dolar. Kemik taş gibi sertleşir.

    Neden? Çabuk örtülen kemiği başka hayvanlar yiyemez, rüzgâr ve su dağıtamaz. Yine de canlıların çok azı fosil olur.

    Evde dene: Plastik bir kavanoza biraz kum, su ve küçük bir çakıl taşı koy. Kapağını sıkıca kapatıp çalkala ve bekle. Kumun çakılın üstünü yavaş yavaş nasıl örttüğünü izle.

  • Taş katmanları bir kitabın sayfaları gibidir

    Kum ve çamur kat kat birikir, zamanla taşa döner. Yeni katman hep eskisinin üstüne yerleşir. Bu yüzden alttaki katman daha eskidir.

    Neden? Dinozor kemikleri, insan kemiklerinin bulunduğu katmanlardan çok daha eski katmanlarda çıkar. Bilim insanları, dev dinozorları hiçbir insanın görmediğini böyle bilir.

    Evde dene: Üç farklı renkte havluyu üst üste koy. Hangisini önce koydun, en alttakini mi, en üsttekini mi?

  • Paleontolog acele etmeden kazar

    Fosilleri inceleyen bilim insanına paleontolog denir. Paleontologlar kazıda küçük aletlerle ve fırçalarla çalışır. Büyük kemikleri taşımadan önce alçılı bezle sararlar.

    Neden? Fosiller kolay kırılır. Ayrıca her kemiğin nerede yattığı da hikâyenin bir parçasıdır. Bu yüzden paleontologlar acele etmez, her şeyi not eder.

    Evde dene: Bir tepsiye kum dök, içine küçük oyuncaklar göm. Sonra onları bir boya fırçasıyla yavaşça ortaya çıkar.

Dinozorların yaşamı

  • Dişler dinozorun ne yediğini anlatır

    Tiranozor gibi et yiyen dinozorların dişleri sivri ve kıvrıktı, kenarları da testere gibi tırtıklıydı. Birçok bitki yiyen dinozorun dişleri ise küçük ve yaprak biçimindeydi.

    Neden? Testere gibi bir kenar eti keser, yaprak biçimli dişler ise bitkiyi koparıp doğrar. Bugünkü hayvanlarda da böyledir. Kedinin dişleri sivridir, ineğin arka dişleri ise otu öğütmek için yassıdır.

    Evde dene: Aynada kendi dişlerine bak. Öndekiler keser, arkadakiler öğütür. Elmayı ısırırken hangilerini kullanıyorsun?

  • En büyük dinozorlar uzun boyunlu bitki yiyicilerdi

    Karada yaşamış en büyük hayvanlar, uzun boyunlu ve bitki yiyen dinozorlardı. En büyükleri, uç uca dizilmiş iki otobüsten de uzundu.

    Neden? Uzun boyunları sayesinde dev vücutlarını pek kıpırdatmadan geniş bir alandaki bitkilere uzanabilirlerdi. Böylece enerjilerini boşa harcamazlardı.

    Evde dene: Bir yerde dur ve ayaklarını kıpırdatmadan kollarının yetiştiği her şeye dokun. Sonra kolların iki kat uzun olsaydı neye yetişebileceğini düşün.

  • Ayak izleri dinozorun nasıl yürüdüğünü gösterir

    Yumuşak çamura basılan bazı dinozor izleri kuruyup taşa döndü. Bu izler dinozorun iki ayakla mı dört ayakla mı yürüdüğünü ve ne kadar hızlı gittiğini gösterir.

    Neden? Hayvan hızlandıkça adımları uzar. Bilim insanları izlerin büyüklüğünü ve aralarındaki mesafeyi ölçerek dinozorun ne kadar hızlı gittiğini hesaplar.

    Evde dene: Dışarıda, kumda ya da yumuşak toprakta önce yürü, sonra koş. Hangisinde izlerinin arası daha uzun?

  • “Yumurta hırsızı” aslında yumurtalarını koruyordu

    Bildiğimiz kadarıyla bütün dinozorlar yumurtadan çıkardı. 1924'te yumurtaların yanında bulunan bir dinozora “yumurta hırsızı” adı verildi. Yaklaşık 70 yıl sonra aynı aileden bir dinozor, yuvasının üstünde kuş gibi kuluçkaya yatmış hâlde bulundu.

    Neden? Yumurtalarının üstünde oturan hayvan onları çalmaz, ısıtır ve korur. Yeni fosil bulununca bilim insanları fikirlerini değiştirdi. Yeni bir kanıt eski bir düşünceyi düzeltebilir.

    Evde dene: Avuçlarını ısınana kadar birbirine sürt, sonra bir topu avuçlarının arasına al. Elinin sıcaklığı topa geçiyor mu? Kuşlar da yumurtalarını vücutlarıyla böyle ısıtır.

Dinozorlardan bugüne

  • Kuşlar dinozorların bugün yaşayan torunlarıdır

    Bilim insanlarına göre kuşlar küçük ve tüylü dinozorlardan geldi. Yani pencerenin önündeki serçe de bir dinozor torunudur.

    Neden? Kuşlarla bu dinozorların vücudu çok benzer. İkisinde de tüy, içi boş kemikler, lades kemiği ve öne bakan üç parmak vardır.

    Evde dene: Bir güvercinin ya da tavuğun ayağına dikkatle bak. Üç parmak öne mi bakıyor? Birçok dinozor izi de böyledir.

  • Birçok dinozorun tüyü vardı

    1996'da Çin'de tüylü bir dinozor fosili bulundu. Sonra başka birçok tüylü dinozor bulundu. Bunların çoğu uçamıyordu.

    Neden? Birçok bilim insanına göre ilk tüyler uçmak için değildi. Büyük olasılıkla vücudu sıcak tutuyordu. Tüyler aralarında hava tutar, bu hava da vücudun ısısını içeride saklar.

    Evde dene: Kuş tüyü bir yastığa elini bastır, sonra çek. Yastık yeniden kabarıyor mu? Seni sıcak tutan, tüylerin arasındaki havadır.

  • Birkaç dinozorun rengini biliyoruz

    Çoğu dinozorun rengini kimse bilmiyor. Ama bilim insanları birkaç dinozorun tüy fosilinde minicik renk taneleri buldu. Birinin kuyruğunun kızıl kahverengi ve beyaz çizgili olduğu anlaşıldı.

    Neden? Tanelerin biçimi rengi gösterir. Uzun, sosis gibi taneler siyah ya da gri renk verir, yuvarlak taneler kızıl kahverengi renk verir. Bilim insanları bunu bugünkü kuş tüylerinden biliyor.

    Evde dene: Boyama sayfasındaki dinozor ailesini boya. Bir kuyruğa kızıl kahverengi ve beyaz çizgiler yapmayı dene.

  • Kocaman bir göktaşı dinozor çağını bitirdi

    66 milyon yıl önce, bugünkü Meksika'nın kıyısına kocaman bir göktaşı düştü. Havaya kalkan toz ve duman uzun süre güneş ışığını kesti, bitkiler iyi büyüyemedi. Bazı kuşlar dışında bütün dinozorlar yok oldu.

    Neden? Dünyanın birçok yerinde, o zamandan kalma ince bir kil katmanında olağandan çok daha fazla iridyum var. İridyum, yeryüzündeki taşlarda az ama göktaşlarında daha bol bulunan bir metaldir. Bilim insanları göktaşının düştüğünü böyle anladı.

    Evde dene: Bir yetişkinle birlikte tepsiye un serp, üstüne yukarıdan küçük bir bilye bırak. Bilyenin açtığı çukura ve etrafa saçılan una bak.

Kazı

Hece kazıya çıktı. Kumu yavaşça fırçala, altındaki fosili bul. Sonra fosilin ne anlattığını seç.

Dinozorlar quizi

On soru, tek tek. Yanlış cevap kayıp sayılmaz: bir daha dene, ipucu yanında.

Kitaplar

Boyama

Yetişkinler için

  • Bu dünyanın hedefi: bilim insanlarının kimsenin görmediği bir geçmişi fosil, taş katmanı ve ayak izi gibi ipuçlarından nasıl okuduğunu ve yeni bir kanıtın bir düşünceyi değiştirebileceğini fark etmek. İlkokul Fen Bilimleri dersindeki fosil konusuna hazırlık olur (Maarif Modeli'nde 3. sınıf, “Yer Bilimciler İş Başında” ünitesi; eski programı izleyen 4. sınıflarda “Yer Kabuğu ve Dünya'mızın Hareketleri” ünitesi).
  • Çocuğunuza sorun: “Bir dinozoru hiç görmeden ne yediğini nasıl anlayabiliriz?” Diş, ayak izi ve yumurta gibi ipuçlarını birlikte sayın.
  • Quizden sonra sorun: “Yumurta hırsızı sanılan dinozoru inceleyen bilim insanları gibi, sen de yeni bir şey öğrenince fikrini değiştirdin mi hiç?”
  • Birlikte yapın: dışarıda bir kuşu birlikte izleyin. Ayaklarına, yürüyüşüne ve tüylerine bakın; kartlardaki dinozorlarla nelerin benzediğini konuşun.
  • Göktaşı çocuğunuzu korkutursa: bu 66 milyon yıl önce oldu. NASA Dünya'ya yaklaşan göktaşlarını izliyor. 140 metreden büyük bilinen göktaşlarının hiçbirinin önümüzdeki 100 yılda Dünya'ya çarpması beklenmiyor.
  • Kaynaklar bu bölümde sıralanır. Oyun ilerlemesi yalnızca bu cihazda saklanır.

Kaynaklar

  • Fosil, taşta kalan çok eski bir parça ya da izdir: Natural History Museum (Londra), “How are dinosaur fossils formed?”
  • Taş katmanları bir kitabın sayfaları gibidir: ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS), “Geologic Time: Relative Time Scale”; ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS), “Fossils, Rocks, and Time: Rocks and Layers”
  • Paleontolog acele etmeden kazar: Sues (2019), Smithsonian Magazine, “How Do Paleontologists Find Fossils?”; Natural History Museum (Londra), “How to find dinosaur fossils”
  • Dişler dinozorun ne yediğini anlatır: Natural History Museum (Londra), “Beyond Jurassic World: what we really know about dinosaurs and how”
  • En büyük dinozorlar uzun boyunlu bitki yiyicilerdi: Sander ve ark. (2011), Biological Reviews, “Biology of the sauropod dinosaurs: the evolution of gigantism”; Natural History Museum (Londra), “What was the biggest dinosaur?”
  • Ayak izleri dinozorun nasıl yürüdüğünü gösterir: Alexander (1976), Nature, “Estimates of speeds of dinosaurs”
  • “Yumurta hırsızı” aslında yumurtalarını koruyordu: Norell ve ark. (1995), Nature, “A nesting dinosaur”; Amerikan Doğa Tarihi Müzesi, OLogy, “Oviraptor philoceratops”
  • Kuşlar dinozorların bugün yaşayan torunlarıdır: Brusatte, O'Connor ve Jarvis (2015), Current Biology, “The origin and diversification of birds”
  • Birçok dinozorun tüyü vardı: Chen, Dong ve Zhen (1998), Nature, “An exceptionally well-preserved theropod dinosaur from the Yixian Formation of China”; Benton, Dhouailly, Jiang ve McNamara (2019), Trends in Ecology & Evolution, “The early origin of feathers”
  • Birkaç dinozorun rengini biliyoruz: Zhang ve ark. (2010), Nature, “Fossilized melanosomes and the colour of Cretaceous dinosaurs and birds”
  • Kocaman bir göktaşı dinozor çağını bitirdi: Alvarez ve ark. (1980), Science, “Extraterrestrial cause for the Cretaceous-Tertiary extinction”; Schulte ve ark. (2010), Science, “The Chicxulub asteroid impact and mass extinction at the Cretaceous-Paleogene boundary”
  • Hublin ve ark. (2017), Nature, “New fossils from Jebel Irhoud, Morocco and the pan-African origin of Homo sapiens”
  • Berv ve Field (2018), Systematic Biology, “Genomic signature of an avian Lilliput effect across the K-Pg extinction”