Konu dünyası · 5–10 yaş
Ülkeler
Dünyada farklı dillerin konuşulduğu, farklı ekmeklerin yapıldığı, farklı evlerin olduğu birçok ülke var. Türkiye'nin haritada nerede olduğunu, bazı yerlerin neden sıcak, bazılarının neden soğuk olduğunu ve her yerdeki çocukların ortak yanlarını öğren. Sonra Hedgie'nin valizini hazırla ve 10 soruluk quizi çöz.
Kartlar
Dünya'da nerede?
Ülke; adı, sınırı ve yasaları olan bir topraktır
Bir ülkenin adı, sınırları, yasaları ve orada yaşayan insanları vardır. Bugün 193 ülke Birleşmiş Milletler'e üyedir.
Neden? Birleşmiş Milletler, korkunç bir savaştan sonra 1945'te kuruldu. Amaç, ülkelerin savaşmak yerine konuşmasıydı. Ülkeler barışı korumak için orada buluşur.
Evde dene: Evdeki eşyaların etiketinde “Made in” yazısını ara. Yanında bir ülke adı vardır. Oyuncakta, giyside, kutularda kaç ülke bulabiliyorsun?
Türkiye iki kıtadadır
Dünya'daki büyük kara parçalarına kıta denir. Türkiye'nin toprakları iki kıtadadır. Trakya Avrupa'da, Anadolu ise Asya'dadır.
Neden? İki kıtayı İstanbul Boğazı, Marmara Denizi ve Çanakkale Boğazı ayırır. İstanbul Boğazı tam şehrin ortasından geçer. Bu yüzden İstanbul'da her gün birçok insan köprüyle, vapurla ya da trenle bir kıtadan öbürüne geçer.
Evde dene: Bir haritada ya da küre üstünde İstanbul'u birlikte bulun. Bir parmağını Avrupa'ya, birini Asya'ya koy.
Düz bir harita yuvarlak Dünya'yı tam gösteremez
Dünya bir top gibi yuvarlaktır, harita ise düz bir kâğıttır. Yuvarlak bir şey düzleştirilince bazı yerler olduğundan büyük görünür.
Neden? Birçok haritada Grönland neredeyse Afrika kadar büyük görünür. Oysa Afrika, Grönland'dan yaklaşık 14 kat büyüktür. Küre ise boyutları doğru gösterir, çünkü Dünya gibi yuvarlaktır.
Evde dene: Bir mandalinayı büyük parçalar hâlinde soy. Kabuğu masaya dümdüz yaymaya çalış. Yırtmadan yapabiliyor musun?
Ekvator'a yakın yerler sıcak, kutuplara yakın yerler soğuktur
Ekvator, Dünya'nın tam ortasından geçtiği düşünülen hayalî bir çizgidir. Ona yakın yerler genellikle bütün yıl sıcaktır. Kuzey ve Güney kutuplarına yakın yerler ise soğuktur.
Neden? Ekvator'da güneş ışığı yere neredeyse dik gelir ve küçük bir alanı güçlü ısıtır. Kutuplarda ise eğik gelir ve çok daha geniş bir alana yayılır. Bu yüzden her parçaya daha az sıcaklık düşer.
Evde dene: Karanlık bir odada el fenerini masaya dik tut, sonra eğ. Işık lekesi ne zaman küçük ve parlak, ne zaman büyük ve soluk oluyor?
Farklı yaşamlar
İnsanlar 7 binden fazla dil konuşur
Bugün dünyada 7 binden fazla dil konuşulur. Bazılarını yüz milyonlarca insan konuşur, bazılarını yalnızca birkaç yüz kişi.
Neden? Aynı dili konuşan insanlar çok uzun süre birbirinden uzak yaşayınca sözcükleri ve söyleyişleri yavaş yavaş farklı biçimde değişir. Böylece bir dil, birçok dile ayrılabilir. Azerbaycan Türkçesi, Özbekçe ve Kazakça, Türkçenin akrabasıdır.
Evde dene: Ailenden ya da komşularından birine başka bir dilde “merhaba” nasıl denir, sor. Birlikte söyleyin.
İnsanlar birçok farklı şekilde selamlaşır
İnsanlar el sıkışarak, eğilerek ya da yanaktan öpüşerek selamlaşır. Japonya'da insanlar çoğu zaman hafifçe eğilir. Yeni Zelanda'daki Maoriler ise burunlarını hafifçe birbirine değdirerek selamlaşabilir, buna hongi denir.
Neden? Her selam aynı şeyi kendi yoluyla söyler. “Seni görüyorum, sana saygı duyuyorum.” Bir yere misafir olunca oranın selamını öğrenmek incelik olur.
Evde dene: Ailenle kaç farklı selamlaşma biliyorsunuz? Birlikte deneyin. El sallamak, el sıkışmak, hafifçe eğilmek.
Neredeyse her ülkenin kendi ekmeği vardır
Türkiye'de simit ve pide var. Meksika'da mısırdan tortilla yapılır. Etiyopya'da ise tef adlı minicik bir tahıldan injera denen yumuşak, süngerimsi bir yassı ekmek yapılır.
Neden? İnsanlar ekmeği, yaşadıkları yerde en iyi yetişen tahıldan yapar. Anadolu'da buğday, Meksika'da mısır, Etiyopya'nın yüksek yaylalarında ise tef iyi yetişir.
Evde dene: Mutfaktaki un paketine bak. Hangi tahıldan yapılmış?
Evler, bulundukları yerin havasına göre yapılır
Çok kar yağan yerlerde çatılar diktir, suyun yükseldiği kıyılarda evler direklerin üstündedir. Çok sıcak ve kuru yerlerde duvarlar kalın, pencereler küçüktür. Hayvanlarıyla yer değiştiren bazı aileler ise taşınabilen keçe çadırlarda, yurtlarda yaşar.
Neden? Dik çatıdan kar kayar, direkler evin tabanını suyun üstünde tutar, kalın duvarlar gündüzün sıcağını içeri geç bırakır. İnsanlar elindeki malzemeyle, yaşadığı yerin havasına uygun ev yapar.
Evde dene: Evinin ya da okulunun çatısına ve pencerelerine bak. Sence hangi havaya göre yapılmış?
Birlikte yaşıyoruz
Her ülkedeki çocukların hakları aynıdır
1989'da ülkeler çocuk haklarını bir sözleşmede yazdı. Bugün neredeyse bütün ülkeler, Türkiye de, bu sözleşmeye katıldı. Her çocuğun güvende olmaya, öğrenmeye, oyun oynamaya ve fikrini söylemeye hakkı vardır.
Neden? Çocuk, her ülkede çocuktur. Çocuklar nerede doğarsa doğsun, mutlu ve sağlıklı büyümek için aynı şeylere ihtiyaç duyar.
Evde dene: Akşam yemeğinde konuşun. Bugün hangi hakkını kullandın? Oyun oynamak mı, öğrenmek mi?
23 Nisan'da birçok ülkeden çocuk Türkiye'ye gelir
Türkiye'de 23 Nisan, çocuklara armağan edilmiş Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı'dır. TRT, 1979'dan beri bu bayramda birçok ülkeden çocuğu Türkiye'ye davet eder. Çocuklar birlikte şarkı söyler, dans eder.
Neden? TRT bu şenliği 1979'da, Uluslararası Çocuk Yılı'nda başlattı. Çocuklar buluşup birlikte oynayınca, birlikte yemek yiyince arkadaş olur, birbirlerinin ülkelerini tanır.
Evde dene: Başka bir ülkeden bir çocuğu evine davet etsen, birlikte hangi oyunu oynardınız? Bunun resmini çiz.
Bazı yerler bütün insanlığın ortak mirasıdır
Ülkeler bazı çok özel yerleri birlikte korumaya söz verdi ve bunlara Dünya Mirası dedi. Türkiye'deki Kapadokya ve Göbeklitepe de bunlardan. Göbeklitepe'yi insanlar 11 bin yıldan uzun zaman önce, daha tarla ekmeği bilmezken yaptı.
Neden? Bu yerler yalnızca bir ülkenin değil, bütün insanlığın hikâyesini anlatır. Biri kaybolursa herkes için kaybolur. Bu yüzden onu korumaya herkes yardım eder.
Evde dene: Yaşadığın yerde çok eski bir yapı ya da yer var mı? Bir büyüğünle ne kadar eski olduğunu araştırın.
Antarktika barış ve bilim kıtasıdır
Antarktika, Güney Kutbu'nun çevresindeki buzlu karadır. 1959'da 12 ülke, Antarktika'yı yalnızca barış ve bilim için kullanmaya söz verdi. Türkiye bu antlaşmaya 1996'da katıldı ve Türk bilim insanları her yıl oraya gidiyor.
Neden? Oradaki soğuk o kadar zorludur ki kimse tek başına çalışamaz. Farklı ülkelerden bilim insanları gemilerini, yiyeceklerini ve buldukları bilgileri paylaşır, birbirine yardım eder.
Evde dene: Bir buz küpünü yün bir çorabın içine, birini de tabağa koy. Hangisi daha geç eriyor? Kalın giysilerin soğukta nasıl işe yaradığını konuşun.
Valizi hazırla
Hedgie haritada bir yolculuğa çıkıyor. İğnenin nerede olduğuna bak, oranın havasını oku. Sonra valize ne koyacağını seç.
Ülkeler quizi
On soru, tek tek. Yanlış cevap kayıp sayılmaz: bir daha dene, ipucu yanında.
Oyunlar ve bilgi sayfaları
Yetişkinler için
- Bu dünyanın hedefi: insanların nerede yaşadığının nasıl yaşadığını etkilediğini (sıcak ve soğuk, ekmek, evler), her selamlaşma ya da yemek biçiminin birçok doğru yoldan biri olduğunu ve her yerdeki çocukların aynı haklara sahip olduğunu fark etmek. İlkokul Hayat Bilgisi ve 4. sınıf Sosyal Bilgiler derslerindeki yer, ülke ve dünya konularına hazırlık olur.
- Çocuğunuza sorun: “Yeni komşumuz ya da sınıf arkadaşın başka bir ülkeden geldi. İlk haftasında ona ne zor gelebilir? Biz ne yapabiliriz?”
- Quizden sonra sorun: “Hangi ülkeyi görmek isterdin? Valizine ne koyardın, neden?”
- Birlikte yapın: bir küreye ya da dünya haritasına bakın. Önce Türkiye'yi, sonra kartlardaki ülkeleri bulun. Her birinin Ekvator'a mı, kutuplara mı yakın olduğunu konuşun.
- Yurt dışında yakınınız ya da tanıdığınız varsa, onları aramadan önce orada saatin kaç olduğunu birlikte hesaplayın.
- Kaynaklar bu bölümde sıralanır. Harita Natural Earth verisiyle (kamu malı) çizildi. Oyun ilerlemesi yalnızca bu cihazda saklanır.
Kaynaklar
- Ülke; adı, sınırı ve yasaları olan bir topraktır: Birleşmiş Milletler, “Member States”; Birleşmiş Milletler, “History of the United Nations”
- Türkiye iki kıtadadır: Encyclopaedia Britannica, “Bosporus”; Encyclopaedia Britannica, “Sea of Marmara”
- Düz bir harita yuvarlak Dünya'yı tam gösteremez: Encyclopaedia Britannica, “Mercator projection”; Encyclopaedia Britannica, “Africa” ve “Greenland”
- Ekvator'a yakın yerler sıcak, kutuplara yakın yerler soğuktur: NASA Earth Observatory, “Climate and Earth's Energy Budget”
- İnsanlar 7 binden fazla dil konuşur: Ethnologue (SIL Global, 2025), “How many languages are there in the world?”
- İnsanlar birçok farklı şekilde selamlaşır: Te Ara, the Encyclopedia of New Zealand, “Māori manners and social behaviour – Ngā mahi tika”; Japonya Ulusal Turizm Kurumu (JNTO), “Custom & Manners”
- Neredeyse her ülkenin kendi ekmeği vardır: Encyclopaedia Britannica, “Taco”; Encyclopaedia Britannica, “Teff”
- Evler, bulundukları yerin havasına göre yapılır: Paul Oliver (2003), “Dwellings: The Vernacular House Worldwide”, Phaidon
- Her ülkedeki çocukların hakları aynıdır: UNICEF, “Çocuk Haklarına Dair Sözleşme” (1989), 12, 19, 28 ve 31. maddeler
- 23 Nisan'da birçok ülkeden çocuk Türkiye'ye gelir: TRT, “TRT 23 Nisan Uluslararası Çocuk Şenliği”; Birleşmiş Milletler, “Uluslararası Çocuk Yılı, 1979” (31/169 sayılı karar)
- Bazı yerler bütün insanlığın ortak mirasıdır: UNESCO Dünya Mirası Merkezi, “Göreme National Park and the Rock Sites of Cappadocia” ve “Göbekli Tepe”
- Antarktika barış ve bilim kıtasıdır: Antarktika Antlaşması Sekreteryası, “The Antarctic Treaty” ve “Parties”; TÜBİTAK, Ulusal Antarktika Bilim Seferleri
- Encyclopaedia Britannica, “Turkey: Land”
- Time and Date AS, “Time Zone Map”
- Time and Date AS, “Day and Night World Map”