Konu dünyası · 4–10 yaş
Mevsimler
İlkbahar, yaz, sonbahar ve kış. İlkbahara kısaca bahar da deriz. Mevsimlerin neden değiştiğini, günlerin neden uzayıp kısaldığını, ağaçların, hayvanların ve insanların her mevsime nasıl hazırlandığını öğren. Sonra Fıstık'ın defterindeki ağacı okumasına yardım et ve 10 soruluk quizi çöz.
Kartlar
Mevsimler neden değişir?
Mevsimler, Dünya'nın eğik olmasından olur
Dünya, Güneş'in çevresinde yılda bir tur atar ve bu sırada biraz eğik durur. Yılın yarısında bizim yarımız Güneş'e doğru eğilir, öbür yarısında Güneş'ten uzağa.
Neden? Bizim yarımız Güneş'e eğilince ışık bize daha dik ve her gün daha uzun süre gelir, yaz olur. Birçok kişi yaz mevsiminin, Dünya Güneş'e yaklaştığı için geldiğini sanır. Oysa Dünya, Güneş'e en çok ocak ayında yaklaşır, o sırada Türkiye'de kıştır.
Evde dene: Bir büyüğünle odanın ortasına bir lamba koy. İçinden çubuk geçirdiğin bir portakalı, çubuğu hep aynı yöne eğik tutarak lambanın çevresinde yavaşça dolaştır. Portakalın üst yarısı ne zaman en çok aydınlanıyor?
Yaz günleri uzun, kış günleri kısadır
Ankara'da 21 Haziran'da Güneş gökyüzünde yaklaşık 15 saat kalır. 21 Aralık'ta ise 9 saatten biraz fazla kalır.
Neden? Yazın bizim yarımız Güneş'e eğik olduğu için Güneş gökte yükseğe çıkar ve uzun bir yol çizer. Kışın alçakta kalır, yolu kısalır. Gün uzayınca Güneş'in yeri ısıtmak için de daha çok zamanı olur.
Evde dene: Haftada bir, havanın saat kaçta karardığına bak ve bir takvime yaz. Bir ay sonra günler uzuyor mu, kısalıyor mu?
Dünya'nın güney yarısında mevsimler terstir
Türkiye'de kış olduğunda Avustralya'da, Arjantin'de ve Güney Afrika'da yaz olur. Burada yaz olunca orada kış olur.
Neden? Bu ülkeler Dünya'nın güney yarısındadır. Aralıkta kuzey yarı Güneş'ten uzağa, güney yarı ise Güneş'e doğru eğilir. Bu yüzden oradaki çocuklar yılbaşını kumsalda geçirebilir.
Evde dene: Bir büyüğünle bir kürede Türkiye'yi ve Avustralya'yı bul. El fenerini yandan kürenin ortasına tut. Kürenin üstünü önce fenere doğru, sonra fenerden uzağa eğ. Türkiye ne zaman, Avustralya ne zaman daha çok ışık alıyor?
Yılda iki gün, gece ile gündüz eşitlenir
21 Mart ve 23 Eylül'e yakın günlerde gece ile gündüz bütün Dünya'da neredeyse aynı uzunluktadır. 21 Mart'a yakın günlerde Türkiye'de ve komşu ülkelerde birçok insan bahar bayramı Nevruz'u kutlar.
Neden? Bu günlerde Dünya'nın hiçbir yarısı Güneş'e öbüründen daha çok eğilmez, ışık iki yarıya eşit dağılır. Nevruz “yeni gün” demektir. Aralarında Türkiye'nin de olduğu 12 ülke, onu bütün insanlığın mirası olarak birlikte korur.
Evde dene: 21 Mart'ta Güneş'in doğduğu ve battığı saate bak. Gündüz 12 saate yakın mı?
Doğa hazırlanıyor
Sonbahar yaprağındaki sarı, bütün yaz oradaydı
Yaprak, klorofil adlı yeşil bir renk maddesi sayesinde yeşildir. Klorofil, yaprağın güneş ışığından besin yapmasına yardım eder. Sonbaharda yeşil bozulur ve bütün yaz onun altında saklanan sarı ile turuncu görünmeye başlar.
Neden? Sonbaharda günler kısalıp soğuyunca yapraklar yeterince besin yapamaz, ağaç da her yaprağın sapının dibinde ince bir kat oluşturur. Bu kat yaprağı daldan ayırır ve yaprak düşer. Ağaç kışın dinlenir, baharda tomurcuklarından yeni yapraklar çıkarır.
Evde dene: Sonbaharda farklı renklerde yapraklar topla. Bir hafta kalın bir kitabın sayfaları arasında beklet, sonra onlarla bir resim yap.
Kirpiler kışı uyuyarak geçirir
Kışın kirpilerin yiyeceği böcek ve solucan neredeyse kalmaz. Bu yüzden yapraklardan bir yuva yapıp kış uykusu denen derin bir uykuya yatarlar.
Neden? Kış uykusunda kirpinin vücudu yaklaşık 35 dereceden 10 dereceye ya da daha aşağıya iner. Kalbi dakikada yaklaşık 190 atıştan 20 atışa düşer. Böylece çok az enerji harcar ve sonbaharda biriktirdiği yağla yaşar.
Evde dene: Bahçen varsa sonbaharda bir büyüğünle bir köşeye kuru yaprak yığını bırak. Bir kirpiye ya da böceklere yuva olabilir.
Unutulan bir palamut meşe olabilir
Sincaplar sonbaharda palamutları kışın yemek için birçok yere tek tek gömer. Bazılarını bir daha hiç bulamazlar.
Neden? Gömülen bir palamut, tam gereken derinliğe dikilmiş olur. Bir bilim insanı, sincapların sakladıkları palamutların dörtte üçüne kadarını hiç geri almadığını buldu. Bunların bazıları baharda filizlenip yeni meşe ağacı olur.
Evde dene: Sonbaharda bir parkta birkaç palamut ya da başka bir ağaç tohumu topla. Birini toprak dolu bir saksıya dik, dışarıda korunaklı bir yerde tut ve baharda yeniden bak.
Leylekler her sonbahar İstanbul'un üstünden geçer
Yaz bitince ak leyleklerin çoğu kışı geçirmek için güneye, Afrika'ya uçar. Baharda geri dönerler. Her sonbahar yüz binlercesi İstanbul Boğazı'nın üstünden geçer.
Neden? Leylekler kanatlarını pek çırpmadan, yerden yükselen sıcak havaya binip süzülür. Bu sıcak hava denizin üstünde pek oluşmaz. Bu yüzden geniş denizleri aşmak yerine İstanbul Boğazı gibi dar geçitlerin üstünden uçarlar.
Evde dene: Güneşli bir sonbahar gününde bir büyüğünle gökyüzüne bak. Kanat çırpmadan daireler çizen büyük kuşlar görüyor musun?
Hava ve biz
Hava bugündür, iklim uzun yıllar
Hava, bugün dışarının nasıl olduğudur. Güneşli, yağmurlu ya da karlı olabilir. İklim ise bir yerin havasının uzun yıllar boyunca ortalama nasıl olduğudur.
Neden? Kışın bir gün güneşli diye yaz gelmiş olmaz. Bir yerin iklimini bilmek için bilim insanları oranın 30 yıllık havasına bakar. Türkiye'de havayı Meteoroloji Genel Müdürlüğü ölçer ve tahmin eder.
Evde dene: Bir hafta boyunca her günün hava simgesini çiz. Güneş, bulut, yağmur ya da kar. Hafta sonunda en çok hangisini çizdin?
Aynı kış, Türkiye'nin her yerinde farklı yaşanır
Ocak ayında Antalya'da ortalama sıcaklık yaklaşık 10 derecedir. Erzurum'da ise sıfırın altında yaklaşık 9 derecedir.
Neden? Antalya deniz kıyısındadır ve deniz kıyıyı kışın ılık tutar. Erzurum ise yüksek dağların arasında, denizden uzaktadır ve yükseğe çıktıkça hava soğur. Bu yüzden aynı gün Antalya'da portakal, Erzurum'da kalın kar olabilir.
Evde dene: Yarının hava tahminine iki şehir için bak. Biri deniz kıyısında, biri dağlarda olsun. Aralarında kaç derece fark var?
İnce katlar, tek kalın giysiden daha sıcak tutar
Soğuk havada tek bir kalın giysi yerine birkaç ince kat giymek daha iyidir.
Neden? Katların arasında biraz hava hapsolur. Kıpırdamayan hava vücudunun sıcaklığını içeride tutar. Koşarken fazla ısınırsan bir katı çıkarabilirsin.
Evde dene: Dışarı çıkmadan önce pencereden bak ve havayı kontrol et. Kıyafetlerini kendin seç, sonra bir büyüğüne uygun olup olmadığını sor.
Buğday karın altında bekler
Buğdayın bir kısmı sonbaharda ekilir. Kıştan önce kök salar, kışı karın altında dinlenerek geçirir, baharda yeniden büyür ve yazın biçilir.
Neden? Kar bir yorgan gibidir. Altındaki genç buğday, üstündeki hava çok daha soğuk olsa bile donma noktasının ancak biraz altında kalır. Böylece karlı bir kış, gelecek yazın ekmeğine yardım eder.
Evde dene: Karlı ve soğuk bir sabah bir büyüğünle bir termometreyi gölgede karın üstüne koy, birini de toprağa değene kadar karın içine göm. On dakika bekle. Hangisi daha sıcak gösteriyor?
Ağacın bir yılı
Fıstık bütün yıl derenin kıyısındaki aynı kiraz ağacına gidip gördüklerini defterine yazıyor. Defterini oku ve hava simgesine bak. Sonra mevsimi seç.
Mevsimler quizi
On soru, tek tek. Yanlış cevap kayıp sayılmaz: bir daha dene, ipucu yanında.
Oyunlar ve bilgi sayfaları
Yetişkinler için
- Bu dünyanın hedefi: mevsimlerin Dünya'nın Güneş'e uzaklığından değil, eğik ekseninden olduğunu, günün uzunluğunun yıl boyunca değiştiğini ve ağaçların, hayvanların, insanların bir sonraki mevsime her birinin kendi yoluyla hazırlandığını görmek. İlkokul Hayat Bilgisi ve Fen Bilimleri derslerindeki mevsimler, hava durumu, Dünya ve Güneş konularına hazırlık olur.
- Yetişkinlerde bile sık görülen bir yanılgı, yaz mevsiminin Dünya Güneş'e yaklaştığı için geldiğini sanmaktır. Çocuğunuz bunu söylerse sorun: “Öyleyse burada yazken Avustralya'da neden kış oluyor?”
- Oyundan sonra sorun: “Güneşli günde kış olduğunu nasıl anladın? Mevsimi hangisi daha iyi söylüyor, bugünün havası mı, ağaç mı?”
- Birlikte yapın: evinize yakın bir ağaç seçin ve bir yıl boyunca ayda bir fotoğrafını çekin. Fotoğrafları yan yana koyun.
- Fıstık'ın unuttuğu palamutları konuşun: “Herkes bazen bir şeyleri unutur. Bir hata yüzünden üzülünce ne yapabiliriz?”
- Bilgilere iki not: kış uykusundaki bir kirpi arada bir uyanır, hatta yeni bir yuvaya geçebilir, bu olağandır. Üner ve arkadaşlarının çalışması Boğaz'daki leylekleri ilkbaharda saydı; ilkbaharda oradan sonbahardakinden daha az leylek geçer.
- Kaynaklar bu bölümde sıralanır. Ankara'nın gün uzunlukları NOAA Solar Calculator yöntemiyle hesaplandı. Oyun ilerlemesi yalnızca bu cihazda saklanır.
Kaynaklar
- Mevsimler, Dünya'nın eğik olmasından olur: NASA Space Place, “What Causes the Seasons?”; NOAA NESDIS, “Why does Earth have Seasons?”
- Yaz günleri uzun, kış günleri kısadır: NOAA Küresel İzleme Laboratuvarı, “NOAA Solar Calculator” (Ankara)
- Dünya'nın güney yarısında mevsimler terstir: NOAA NESDIS, “Why does Earth have Seasons?”
- Yılda iki gün, gece ile gündüz eşitlenir: NASA Science, “APOD: 2014 September 22 – Earth at Equinox”; UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras, 11.COM 10.B.1 sayılı karar (Nevruz)
- Sonbahar yaprağındaki sarı, bütün yaz oradaydı: ABD Tarım Bakanlığı (USDA), “The Biology of Fall Leaves: It's all about Chemistry”; Minnesota Doğal Kaynaklar Dairesi, “Trees for all seasons: Fall”
- Kirpiler kışı uyuyarak geçirir: British Hedgehog Preservation Society, “Hibernation” (L2 broşürü)
- Unutulan bir palamut meşe olabilir: University of Richmond, ScienceDaily (1998), “Researchers Tackle The Nutty Truth On Acorns And Squirrels”
- Leylekler her sonbahar İstanbul'un üstünden geçer: BirdLife International, “Migratory bird of the month: White Stork” (2024); Üner ve diğerleri (2010), “Spring migration of soaring birds over the Bosphorus, Turkey, in 2006”, Sandgrouse 32
- Hava bugündür, iklim uzun yıllar: Dünya Meteoroloji Örgütü (WMO), “It's warmer than average. But what is average?”
- Aynı kış, Türkiye'nin her yerinde farklı yaşanır: Meteoroloji Genel Müdürlüğü (MGM), “Resmi İklim İstatistikleri”, Antalya (1930–2025) ve Erzurum (1929–2025)
- İnce katlar, tek kalın giysiden daha sıcak tutar: Galler Halk Sağlığı (NHS Wales), “Keeping yourself warm”; Be Ready Utah, “Cold Weather Clothing Layers”
- Buğday karın altında bekler: South Dakota State University Extension, David Karki, “Effects of Snow on Wheat”