9–10 yaş · 8 küçük keşif
Tosbi’nin Vücut Defteri: Sistemler, Duyular ve Kanıt
9–10 yaş için vücut sistemleri üzerine sekiz ders: dolaşım, solunum, sindirim, sinir sistemi, kemikler ve kaslar, duyular ve erişilebilir tasarım, bir sağlık iddiasını kanıtla ve güvendiğin bir yetişkinle nasıl kontrol edeceğin.
- Öğren
- Oyna
- Göster
Bir ders seç. Dilediğin keşfe yeniden dönebilirsin.
Dersleri oku
Vücut sistemleri birlikte çalışır
Tek bir eylemde birlikte çalışan sistemleri adlandırır ve her birinin bir sonrakine neyi ilettiğini söyler.
Vücut sistemi, tek bir iş için birlikte çalışan organlar grubudur. Koşuda kaslar bacakları hareket ettirir, sinirler sinyalleri taşır, kalp kanı pompalar ve akciğerler havayı alır. Hiçbir sistem tek başına çalışmaz.
Kaslar çalışmaya devam etmek için oksijene ve besine ihtiyaç duyar. Kan ikisini de taşır; bu yüzden kalp ve kan damarları bunları iletir. Kaslar ayrıca karbondioksit üretir; kan bunu akciğerlere geri taşır.
Sinirler beyinden kaslara mesaj taşır; gözlerden ve deriden de beyne geri bilgi taşır. Beyin koşma sinyalini gönderir ve dengeyi kontrol eder. Bilgi iki yönde de hareket etmek zorundadır.
Bir model gerçeğin bir kısmını basit biçimde gösterir. Vücut modelindeki oklar gerçek yollar değildir: yalnızca ana bağlantıyı gösterir, her ayrıntıyı değil. Ona güvenmeden önce modelin neyi dışarıda bıraktığını sor.
Dolaşım döngüsü
Dolaşım döngüsünün parçalarını doğru sıraya koyar ve kalbin neden pompalayan bir kas olduğunu açıklar.
Kalp, dört odacıklı kaslı bir pompadır. Kanı vücut içinde dolaştıran damarlara iter. Her kalp atışı, kalp kasının bir kasılmasıdır.
Atardamarlar kanı kalpten yüksek basınçla uzaklaştırır. Toplardamarlar kanı daha düşük basınçla kalbe geri getirir; kapakçıklar ise kanın geri akmasını önler. Aralarındaki çok ince kılcal damarlar, oksijen ve besinin dokulara geçmesini sağlar.
Kan bir döngü içinde hareket eder. Kalpten oksijen almak için akciğerlere gider, kalbe geri döner ve sonra vücuda çıkar. Vücuttan dönen kan daha az oksijen, daha çok karbondioksit taşır.
Tek döngülü bir çizim basittir ve bir sınırı vardır. Gerçek vücutta birbirine bağlı iki döngü vardır: biri akciğerlere, öteki vücudun geri kalanına gider. Tek bir kan damlasının yolunu anlatmadan önce ikisini de akılda tut.
Solunum yolu
Solunum yolunun parçalarını sıraya koyar ve diyafram ile kaburgaların göğüs boşluğunu nasıl değiştirdiğini açıklar.
Hava burundan ya da ağızdan girer, nefes borusundan aşağı iner ve her akciğere giden, bronş adı verilen iki tüpe ayrılır. Sonra hava, alveol adı verilen minik hava keseciklerine ulaşır.
Alveollerde oksijen havadan kana, karbondioksit ise kandan havaya geçer. Alveollerin duvarları çok incedir; bu yüzden alışveriş hızlı olur.
Nefes almak için akciğerlerin altındaki bir kas olan diyafram aşağı iner; kaburgalar yukarı ve dışarı hareket eder. Göğüs büyür ve hava içeri akar. Nefes verirken kaslar gevşer ve göğüs küçülür.
Kutunun içindeki balonlar gibi bir akciğer modeli fikri canlandırmaya yardım eder. Gerçek akciğerler kendi kendine şişmez. Göğüs kasları ve kaburgalar boşluğu yaratır; akciğerler ise onu izler.
Sindirim yolu
Sindirim yolunun parçalarını doğru sıraya koyar ve besinlerin çoğunun kana nerede geçtiğini açıklar.
Sindirim ağızda başlar. Dişler yiyecekleri daha küçük parçalara ayırır; tükürük ise nişastanın parçalanmaya başlamasını sağlar. Sonra yiyecek, yemek borusu adı verilen tüpten mideye iner.
Mide yiyeceği asit ve enzimlerle karıştırır; böylece yiyecek yarı sıvı bir karışıma dönüşür. Sonra yiyecek, içi çok kez kıvrılmış uzun bir tüp olan ince bağırsağa geçer.
İnce bağırsakta enzimler besini küçük moleküllere ayırmayı tamamlar. Villus adı verilen küçük parmak benzeri çıkıntılar besin maddelerini kana kaldırır. Besinlerin çoğu burada emilir.
Kalın bağırsak, geriye kalan maddeden su geri alır ve dışkı denen atık maddeyi oluşturur. Düz bir tüp çizimi basit bir modeldir, ama gerçek sindirim yolu uzun ve kıvrımlıdır. Şekle değil, sıraya bak.
Duyudan tepkiye
Bir duyu, sinir ve beyin zincirinin parçalarını sıraya koyar; bir refleksin omurilikten geçen hızlı bir yanıt olduğunu açıklar.
Duyu organları bilgiyi algılar. Gözler ışığı, kulaklar sesi, burun kokuları, dil tatları, deri ise dokunmayı, sıcaklığı ve soğuğu algılar. Her birinde, uyaranı sinyale çeviren özel hücreler bulunur.
Duyu sinirleri sinyali omuriliğe, oradan da beyne taşır. Beyin sinyali yorumlar; örneğin bir zilin sesi ya da bir battaniyenin sıcaklığı olarak.
Beyin, motor sinirler aracılığıyla kaslara bir yanıt gönderir. Kaslar kasılır ve vücut tepki verir; örneğin sese doğru döner.
Refleks, beynin karar vermesini beklemeyen hızlı bir yanıttır. Sinyal omuriliğe girer; omurilik yanıtı hemen kasa geri gönderir. Beyin bundan kısa bir süre sonra haberdar olur. Duyu organından beyne tek bir düz çizgi gösteren basit bir model bu kısa yolu kaçırır.
Kemikler, eklemler ve kaslar
Bir kasın yalnızca çekebildiğini ve bir kas çiftinin bir eklemi iki yönde hareket ettirdiğini açıklar.
İskelet vücuda şekil verir, organları korur ve hareket için kaslarla birlikte çalışır. Kafatası beyni, kaburgalar ise akciğerleri ve kalbi korur.
Kaslar kemiklere, tendon (kiriş) adı verilen sert bağlarla tutunur. Bir kas kasıldığında kısalır ve kemiği çeker. Kas bir kemiği çekebilir, ama itemez.
Kaslar bir eklemde çift hâlinde çalışır. İkibaşlı kol kası (biseps) dirseği büker, üçbaşlı kol kası (triseps) ise dirseği düzleştirir. Biri kasılırken öteki gevşer. Kolu iki yönde hareket ettirmek için ikisi de gerekir.
Basit bir kemik ve kas çizimi bazı ayrıntıları gizleyebilir. Dirsek ve diz gibi eklemler, kemiklerin birleşip hareket etmesini sağlar. Kıkırdak ve kaygan bir sıvı, kemiklerin kaymasına yardım eder. Hareket için kemikler, eklemler ve kaslar birlikte gerekir.
Farklı duyular için tasarım
İnsanların dünyayı farklı yollarla algıladığını açıklar ve aynı bilgiyi paylaşmanın ikinci bir yolunu söyler.
İnsanlar dünyayı farklı yollarla algılar. Bazıları gözlük takarak net görür, bazıları işitme cihazı kullanır, bazıları braille ile okur, bazıları da işaret dili kullanır. Duyulardaki farklar insan yaşamının normal bir parçasıdır.
İyi bir tasarım aynı bilgiyi birden çok yolla verir. Resmi, kısa yazısı ve sesi olan bir işaret; yalnızca küçük ve soluk gri bir yazı içeren işarete göre daha çok kişiye ulaşır.
Kontrast, boyut ve açık sözcükler daha az gören insanlara yardım eder. Altyazılar daha az duyan insanlara, bir ses ipucu ise ışık sinyalini kaçırabilecek kişilere yardım eder. Her seçim anlamanın yeni bir yolunu ekler; hiçbiri bilgiyi gizlemez.
Tasarım kontrolü bir sınamadır: mesaj, görülmeden, duyulmadan ya da yalnızca renge bakılmadan hâlâ anlaşılabiliyor mu? Anlaşılmıyorsa başka bir yol ekle. Bir bilgi asla yalnızca renkle verilmez.
Bir sağlık iddiasını kontrol etmek
Sağlık iddialarını kanıtla desteklenip desteklenmediğine göre ayırır ve sağlık soruları için güvendiği bir yetişkini ya da doktoru adlandırır.
Vücutla ilgili birçok iddia internette ya da reklamlarda yer alır. Bazıları dikkatli çalışmalardan elde edilen kanıtlara dayanır, bazıları dayanmaz. Bir sağlık iddiasına inanmadan önce, bunu kimin söylediğini ve hangi kanıtın olduğunu sor.
Kanıt, bir iddianın test edilmiş, ölçülmüş ya da birden çok kaynakla kontrol edilmiş olması demektir. Bir ürünün, hiçbir test olmadan her sorunu bir gecede çözeceği yolundaki bir vaat bir uyarı işaretidir.
Bazı sorular, kişiyi tanıyan ve yardım edebilen bir yetişkini gerektirir. Çocuk; bir ebeveyn, öğretmen ya da okul hemşiresi gibi güvendiği bir yetişkinle konuşmalıdır. Her sağlık sorusunu bir doktor kontrol edebilir. Bu derste teşhis ya da tedavi yoktur.
İddiayı paylaşmadan önce kontrol et. Sor: Tek bir olay mı, yoksa birçok olay mı anlatılıyor? Bir şeyle karşılaştırılıyor mu? Bunu doğru kabul edersem kimin işine yarar? Bu soruları yanıtlayamıyorsan, tekrar etmeden önce bir yetişkine sor.