6–8 yaş · 8 küçük keşif
Piko’yla Uzay Modelleri
Güneş, Dünya ve Ay modeli, Dünya’nın dönüşü, gece ile gündüz, yörünge ve yıl, sekiz gezegen, kayalık ve dev gezegenler, Ay’ın değişen görünümü ve ölçekli olmayan bir modelin sınırı üzerine sekiz keşif.
- Öğren
- Oyna
- Göster
Bir ders seç. Dilediğin keşfe yeniden dönebilirsin.
Dersleri oku
Güneş, Dünya ve Ay modeli
Güneş, Dünya ve Ay modelinde kimin kimin çevresinde döndüğünü söyler: Dünya Güneş’in, Ay ise Dünya’nın çevresinde döner.
Piko uzayın bir modelini çiziyor. Güneş ortada duruyor. Dünya bir gezegendir ve Güneş’in çevresinde bir yol boyunca döner. Noktalı halka bu yoldur.
Ay, Dünya’nın çevresinde döner. Bu resimde Dünya ortada, Ay ise çevresindeki küçük halkada ilerliyor.
Dikkat: bu iki resim de yanlış. Güneş, Dünya’nın çevresinde dönmez; Dünya da Ay’ın çevresinde dönmez. Gerçekte küçük olan cisim, kendinden büyük olanın çevresinde döner.
Hepsini bir araya getirelim. Dünya Güneş’in çevresinde dönerken Ay da Dünya’nın çevresinde döner. Şimdi sen dene: Ay’ı göster, sonra neyin çevresinde döndüğünü söyle.
Dünya kendi ekseni etrafında döner
Dünya’nın, Kuzey ve Güney kutuplarından geçen kendi ekseni etrafında döndüğünü gösterir ve bu dönüşü Güneş’in çevresindeki yolculuğundan ayırır.
Dünya büyük bir toptur ve döner. Ortasından geçen bir çizginin etrafında döner. Bu çizgiye eksen denir; Kuzey Kutbu’ndan Güney Kutbu’na uzanır. Eksen gerçek bir çubuk değildir, onu hayal ederiz.
Topaç küçük bir modeldir. Ortasından geçen bir çizginin etrafında döner ve olduğu yerde kalır. Dünya da böyle döner. Dünya’nın bir tam dönüşü yaklaşık bir gün, yani 24 saat sürer.
Dikkat: kendi etrafında dönmek ile bir şeyin çevresinde dönmek farklıdır. Kendi etrafında dönen cisim yerinde kalır. Bir şeyin çevresinde dönen cisim ise, Dünya’nın Güneş’in çevresinde yaptığı gibi yolculuk eder.
Şimdi sen dene. Bu, Dünya’nın Kuzey Kutbu’nun üstünden görünüşü. Altın nokta bir yeri gösteriyor ve Dünya küçük okun gösterdiği yönde dönüyor. Noktanın sonra nereye geleceğini söyle.
Gece ve gündüz nasıl oluşur?
Bir resimde Dünya üzerinde işaretli yerin gündüzde mi gecede mi olduğunu söyler ve Dünya’nın dönüşünün o yeri birinden öbürüne taşıdığını belirtir.
Güneş, Dünya’nın kendisine dönük yarısını aydınlatır. Burada Güneş solda, altın nokta ise bizim yerimiz. Nokta aydınlık yarıda, yani burada gündüz.
Dünya’nın öbür yarısı Güneş’ten uzağa dönüktür ve karanlıktır. Şimdi nokta karanlık yarıda, yani burada gece. Güneş sönmedi, Dünya’nın öbür yüzünü aydınlatıyor.
Dünya döndüğü için nokta da onunla birlikte taşınır. Aydınlık yarıdan kenarı geçip karanlık yarıya girer. Orada Güneş batıyormuş gibi görünür. Güneş, Dünya’nın çevresinde dolanmaz.
Dikkat: gece, Güneş uzaklaştığı için gelmez. Gece, bulunduğumuz yer Güneş’ten uzağa döndüğü için gelir. Şimdi sen dene: önce altın noktayı bul. Nokta aydınlık yarıda mı, karanlık yarıda mı?
Yörünge: bir tur bir yıl sürer
Yörüngenin Dünya’nın Güneş çevresindeki yolu olduğunu ve bu yolda bir tam turun bir yıl sürdüğünü söyler.
Bir gezegenin Güneş’in çevresinde izlediği yola yörünge denir. Dünya’nın yörüngesi neredeyse daireye benzeyen bir halkadır. Güneş’in çevresinde bir tam tur atmak bir yıl, yani yaklaşık 365 gün sürer.
Bayrak yılın başladığı yeri gösteriyor. Dünya halka boyunca ilerler: yolun dörtte biri, yarısı, dörtte üçü. Bir yıl sonra yeniden bayrağın yanına gelir.
Dikkat: gün ile yıl aynı yolculuk değildir. Dünya’nın kendi ekseni etrafında bir dönüşü yaklaşık bir gün sürer. Güneş’in çevresinde bir tur ise yaklaşık 365 gün sürer.
Şimdi sen dene. Bayraktan başla ve dört resmi izle. Yolu dört eşit parçaya bölersek, bir yılın tamamı için kaç parça gerekir? Resimleri göstererek söyle.
Sekiz gezegenin sırası
Sekiz gezegeni Güneş’ten başlayarak Merkür’den Neptün’e doğru sıralar ve Plüton’un cüce gezegen olduğunu, sekiz gezegenden biri olmadığını söyler.
Sekiz gezegen Güneş’in çevresinde döner. Güneş’ten başlayarak sırayla Merkür, Venüs, Dünya, Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün’dür. Resim onları art arda diziyor. Dünya üçüncü gezegendir.
Mars’tan sonra gelen dört gezegen Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün’dür. Neptün sekizinci ve Güneş’e en uzak gezegendir.
Dikkat: Plüton sekiz gezegenden biri değildir. Plüton bir cüce gezegendir. Çok küçüktür, Ay’ımızdan bile küçüktür; bilim insanları onu sekiz gezegenin arasında saymaz.
Şimdi sen dene. Gezegenleri sırayla say. Sonra cevapla: Güneş’ten sayınca dördüncü gezegen hangisi? Jüpiter’den hemen sonra hangi gezegen gelir?
Kayalık ve dev gezegenler
Sekiz gezegeni Güneş’e yakın dört küçük kayalık gezegen ile daha uzaktaki dört dev gezegen olarak ayırır.
Merkür, Venüs, Dünya ve Mars kayalık gezegenlerdir. Küçüktürler, sert bir yüzeyleri vardır ve Güneş’e en yakın dört gezegen bunlardır.
Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün dev gezegenlerdir ve Güneş’ten uzaktadırlar. Jüpiter ile Satürn çoğunlukla gazdan oluşur. Uranüs ile Neptün’e buz devi denir. Bir devin üzerinde durulacak sert bir yüzey yoktur.
Devler kocamandır. Burada Jüpiter ile Dünya aynı ölçekte çizildi. Jüpiter, Dünya’dan yaklaşık on bir kat geniştir; içine bin Dünya’dan fazlası sığar.
Dikkat: halkalar ve sıcaklık aileyi belirlemez. Satürn’ün halkaları var ama o bir devdir. Venüs çok sıcaktır ama küçük ve kayalık bir gezegendir. Şimdi sen dene: ne kadar büyük ve Güneş’ten ne kadar uzak diye sor.
Ay’ın değişen görünümü
Güneş’in Ay’ın hep yarısını aydınlattığını söyler ve Ay’ın dört görünümünü (yeni ay, hilal, ilk dördün, dolunay) aydınlık yarının ne kadarını gördüğümüze göre adlandırır.
Ay kendi ışığını yapmaz. Güneş onu, bir lambanın topu aydınlatması gibi aydınlatır. Güneş, Ay’ın kendisine dönük yarısını hep aydınlatır. Öbür yarısı karanlıktır.
Yaklaşık dört hafta boyunca Ay’ın görünümü değişir. Yeni ayda Ay’ı göremeyiz. Sonra ince, parlak bir hilal belirir. İlk dördünde yuvarlağın yarısı parlaktır. Dolunayda yuvarlağın tamamı parlaktır.
Dikkat: Ay’ın şekli değişmez, o hep bir toptur. Ay, Dünya’nın çevresinde dönerken aydınlık yarısının bazen küçük bir kısmını, bazen tamamını görürüz. Nedeni Dünya’nın gölgesi değildir.
Şimdi sen dene. Yuvarlağın ne kadarının parlak olduğuna bak: hiç, ince bir yay, yarım ya da tamamı. Görünümün ismini söyle.
Ölçekli olmayan modelin sınırı
Güneş, Dünya ve Ay resminin ölçekli olmayan bir model olduğunu söyler: sırayı ve kimin kimin çevresinde döndüğünü gösterir, gerçek büyüklükleri ve uzaklıkları göstermez.
Bu model Güneş’i, Dünya’yı ve Ay’ı gösteriyor. Kimin kimin çevresinde döndüğünü göstermek için iyi bir modeldir. Ama ölçekli değildir: içindeki büyüklükler ve uzaklıklar gerçek değildir.
Burada Güneş ile Dünya gerçek oranlarıyla çizildi. Güneş, Dünya’dan yaklaşık 109 kat geniştir; bu yüzden Dünya, okun gösterdiği minicik bir noktadır.
İlk modelde uzaklıklar da gerçek değil. Dünya 1 santimetre genişliğinde olsaydı Ay, yaklaşık 30 santimetre uzaklıkta küçük bir top olurdu; yaklaşık bir cetvel boyu.
Dikkat: böyle bir resimdeki büyüklüklere ve uzaklıklara güvenme; sıraya ve kimin kimin çevresinde döndüğüne güven. Şimdi sen dene: ilk model için güvenebileceğin bir şeyi ve güvenemeyeceğin bir şeyi söyle.