9–10 yaş · 8 küçük keşif
Hece’yle Sesler ve Metinler
Ses ve yazım örüntüleri, hece sınırı, sözcük parçaları, bağlamdan anlam, noktalama, ana düşünce, metin kanıtı ve olay sırası.
- Öğren
- Oyna
- Göster
Bir ders seç. Dilediğin keşfe yeniden dönebilirsin.
Dersleri oku
Yazım örüntüsünü bul
Birkaç sözcükte tekrar eden bir ses ya da yazım kuralını bulup yeni bir sözcüğe uygular.
Örüntü, birçok sözcükte tekrar eden bir kuraldır. Türkçede çoğul eki son ünlüye bakılarak seçilir: a, ı, o, u ise -lar; e, i, ö, ü ise -ler.
Karar vermeden önce birkaç sözcüğe bak. “Kapılar” ve “kollar” -lar alır; “evler” ve “gözler” -ler alır.
Her çoğul kurala uymaz. Türkçede de yanlış biçim ünlü uyumunu bozar: “kitap”ın çoğulu “kitaplar”dır, “kitapler” değil.
Dene: “kulak”ın son ünlüsü a’dır. Çoğulu hangi ekle kurulur?
Hece sınırını bul
Bir sözcükteki ünlü seslerini sayar ve hecelerini bulmak için kullanır.
Her hecede bir ünlü sesi bulunur. Ünlüleri say: “kalem”de iki ünlü var, yani iki hece: ka-lem.
Tek ünsüz iki ünlü arasında kalırsa ikinci heceye geçer: “tabak” ta-bak. “Masa”da da aynı durum var: ma-sa.
İki ünsüz yan yana gelirse hece sınırı ikisinin arasına düşer: “bahçe” bah-çe, “önce” ön-ce.
Dene: “konuşmak”ta kaç ünlü var? Ünlüleri say, sonra hece sınırını bul: ko-nuş-mak. Üç ünlü varsa üç hece vardır: “arkadaş”, ar-ka-daş.
Sözcük parçalarını tanı
Kökü eklenen parçadan ayırır ve eklenen parçanın ne yaptığını söyler.
“Kitaplık”ta “kitap” kök, “-lık” ektir; “kitaplık” kitap konulan dolap demektir.
Ek, sözcüğün anlamını değiştirir: “kitap”a “-çı” eklenince “kitapçı” olur: kitap satan kişi. Türkçede ekler her zaman kökün sonuna gelir.
Her sözcükte ek yoktur. “Ev” tek parçadır; “evler”de -ler eki vardır. Türkçede önek yoktur; ekler hep sözcüğün sonuna gelir.
Dene: “kitaplık”ta kök hangisi? Kitap mı, kitaplık mı? Ek anlama ne katıyor: bir kişiyi mi, bir yeri mi?
Bağlamdan anlam bul
Birden çok anlamı olan bir sözcüğün anlamını çevresindeki cümleye bakarak seçer.
Bazı sözcüklerin birden fazla anlamı vardır. “Yüz” bir yüzü, sayıyı ya da yüzmeyi anlatabilir.
Çevresindeki sözcüklere bak. “Yüz lira” sayıdır; “Gölde yüzdük” yüzmek demektir. Yanındaki “lira” sözcüğü sayıyı, “gölde” sözcüğü yüzmeyi gösterir.
Sözcüğe tek başına bakmak yetmez. “Yaz geldi” cümlesinde yaz mevsimdir; “Defterine yaz” cümlesinde yazmak. Önce cümlenin ne anlattığını bul.
Dene: “Yüz lira harcadım” cümlesinde yüz hangi anlamda? Cümlenin geri kalanı sana ipucu verir.
Noktalama anlamı değiştirir
Cümlenin sonundaki işarete göre ne yaptığını söyler: soru, bilgi ya da güçlü duygu.
Noktalama işaretleri cümlenin ne yaptığını gösterir: soru sorar, bilgi verir ya da güçlü bir duygu anlatır. Sesin tonu da bu işarete göre değişir.
Soru işareti (?) soru sorar: “Kitabı okudun mu?” Nokta (.) bilgi verir: “Kitabı okudun.”
Aynı sözcükler işaretle değişir. “Kitabı okudun!” şaşkınlık ya da sevinç anlatır; “Kitabı okudun.” yalnızca bilgi verir. Okurken de sesini buna göre ayarla.
Dene: “Yarın geleceksin.” cümlesinin sonuna ? koyarsan ne değişir?
Ana düşünceyi bul
Bir paragrafın ana fikrini onu destekleyen ayrıntılardan ayırır.
Ana düşünce, paragrafın en önemli fikridir. Ayrıntılar bu fikri destekler. Başlık da genellikle ana fikri adlandırır.
Ana düşünceyi bulmak için her cümleye sor: büyük fikri mi söylüyor, yoksa küçük bir ayrıntıyı mı?
Doğru bir ayrıntı ana fikri kaçırabilir. “Leylekler çatılarda yuva yapar” doğrudur; ama paragrafın ana fikri bu değilse, bu bir ayrıntıdır.
Dene: “Arılar çiçekten çiçeğe tozu taşır” ana fikir mi, ayrıntı mı? Cevabını bütün paragrafa bakarak ver.
Metin kanıtıyla çıkarım yap
Metnin desteklediği bir sonuca varır ve bu sonuca hangi kanıtın götürdüğünü söyler.
Çıkarım, metnin açıkça söylemediği ama kanıtların desteklediği bir sonuçtur. Önce kanıtı bul, sonra sonucu yaz.
Metinde ıslak bir şemsiye ve yağmur sesi varsa, yağmur yağmış olduğunu çıkarabilirsin. Kanıtlar birlikte düşünülünce sonuç daha güçlü olur.
Kanıt yoksa tahmin etme. “Ayakkabıları ıslaktı” tek başına yağmuru kanıtlamaz; bahçe yolu da ıslak olabilir.
Dene: masada iki bardak ve pasta var; kapıda kahkahalar duyuluyor. Ne çıkarabilirsin? Kanıtları tek tek say, sonra birlikte düşün.
Olayları sırala
Metin olayları o sırayla vermese bile olayları zaman sırasına koyar.
Olaylar çoğu zaman zaman sırasıyla anlatılır: önce, sonra, en sonunda. Bu sözcükler sırayı gösterir. Metinde “sonra” görürsen, olay bir öncekinden sonra olmuştur.
Olayları sıralamak için her birinin ne zaman olduğuna bak; “akşam” “sabah”tan sonra gelir.
Cümledeki sıra her zaman olay sırası değildir. “Parka gitmeden önce Mia kahvaltı etti.” Önce kahvaltı oldu.
Dene: “Otobüs gelmeden önce Leo ayakkabısını bağladı.” Hangisi önce oldu? Cevabın için “önce” sözcüğünün ne anlattığına bak.