9–10 yaş · 8 küçük keşif

Tosbi’nin Ekosistem Defteri: Döngüler, Mevsimler ve Adil Deneyler

9–10 yaş için yaşayan sistemler üzerine sekiz ders: canlılar arasındaki bağlar, besin zincirleri ve ağları, ayrıştırıcılar, su döngüsü, mevsimlerin neden değiştiği, hava ile iklim, adil deneyler ve kanıta dayalı bir doğa eylemi seçimi.

Öğren
Oyna
Göster

Bir ders seç. Dilediğin keşfe yeniden dönebilirsin.

Dersleri oku

Ekosistemdeki bağlar

Bir canlının çevresinden neye ihtiyaç duyduğunu ve karşılığında çevresine ne verdiğini adlandırır.

Ekosistem, canlıların ve cansız şeylerin birlikte çalıştığı bir yerdir. Bitkiler, hayvanlar, su, hava, ışık ve toprak birbirine bağlı tek bir sistem oluşturur. Bunların hiçbiri tek başına durmaz.

Her bağ, bir canlının neye ihtiyaç duyduğunu gösterir. Bir bitki güneş ışığına ve suya ihtiyaç duyar. Çekirgenin yiyeceği ot gerekir; kuşun besini ise çekirge olabilir.

Bağlar iki yönlü de olabilir. Arı çiçeğin nektarını içer ve çiçekten çiçeğe çiçek tozu taşır. Çiçek tozlaşır, arı da besin alır. İki taraf da bir şey kazanır.

Bir bağ koptuğunda bütün sistem değişir. Gölet kurursa oradaki kurbağalar, küçük balıklar ve bitkiler evini kaybeder. Bir sistem, onu bir arada tutan bağlar kadar dengelidir.

Besin zincirleri ve besin ağları

Bir besin zincirinin tek bir enerji yolunu, bir besin ağının ise birçok zinciri birleştirdiğini açıklar.

Yeşil bitkiler güneş ışığı, su ve karbondioksit kullanarak kendi besinlerini üretir. Buna fotosentez denir. Bitkilere üretici denir; çünkü bütün sistem için besin üretirler.

Tüketici kendi besinini üretemez; bu yüzden başkalarını yer. Çekirge otu yer, kurbağa da çekirgeyi yer. Her ok besinden yiyene doğru çizilir; bu, enerjinin hareket yönünü gösterir.

Besin zinciri tek bir yolu izler; örneğin ot, çekirge, kurbağa ve yılan gibi. Çoğu hayvan birden çok besinle beslenir; bu yüzden bağları birçok zinciri birleştirir. Bu bağların tamamı bir besin ağı oluşturur.

Bir bağ kaldırılırsa öteki bağlar da etkilenir. Daha az çekirge, kurbağalar için daha az besin demektir; bu kez daha fazla ot büyüyebilir. Besin ağları nadiren basittir; ne olacağını tahmin etmeden önce her oku kontrol et.

Ayrıştırıcılar

Üreticileri, tüketicileri ve ayrıştırıcıları ayırır; ayrıştırıcıların besinlerin dolaşımını neden sürdürdüğünü açıklar.

Bir yaprak ya da bir hayvan öldüğünde, içindeki maddeler yok olmaz. Mantarlar ve bakteriler gibi ayrıştırıcılar, ölü maddeyi daha küçük parçalara ayırır. Solucanlar da onu toprağa karıştırarak yardım eder.

Ayrıştırıcılar da canlıdır. Enerjilerini ölü maddeden alırlar; bu yüzden besin ağının son halkasını oluştururlar. Mantarlar, ölü bir yaprağın içinde ince iplikler hâlinde büyür.

Azot ve fosfor gibi besin maddeleri ölü maddeden toprağa geçer. Bitki kökleri bu maddeleri yeniden alır ve döngü yeniden başlar.

Ayrıştırıcılar olmasaydı, ölü madde birikir ve besinler içinde kilitli kalırdı. Bitkiler besin sıkıntısı çekerdi. Ayrıştırıcılar sistemin beslenmeye devam etmesini sağlar; bu yüzden önemlidirler.

Su döngüsü

Su döngüsünün adımlarını doğru sıraya koyar ve buharlaşmayı sürdüren enerji kaynağını adlandırır.

Su bir döngü içinde hareket eder. Güneş okyanusların, göllerin ve nehirlerin yüzeyini ısıtır. Suyun bir kısmı su buharına dönüşüp havaya yükselir. Buna buharlaşma denir.

Su buharı yükseldikçe soğur. Küçük damlacıklar toz ve tuz parçacıklarının etrafında toplanarak bulutları oluşturur. Buharın yeniden sıvıya dönüşmesine yoğunlaşma denir.

Damlacıklar birleşip ağırlaşınca yağmur, kar ya da dolu olarak düşer. Buna yağış denir. Suyun bir kısmı karanın üzerinden akıp nehirlere karışır; bir kısmı ise toprağa ve yeraltı kayalarına süzülür.

Döngü sonra yeniden başlar. Bitkiler suyu kökleriyle alır ve yapraklarından su buharı verir. Dünyadaki toplam su miktarı kabaca aynı kalır; yalnızca yer değiştirir.

Mevsimler neden değişir

Dünyanın eksen eğikliğinin güneş ışığının açısını ve süresini nasıl değiştirdiğini açıklar; nedeni uzaklık olarak görmeyi reddeder.

Birçok kişi mevsimlerin, Dünya Güneş’e yazın daha yakın olduğu için oluştuğunu düşünür. Bu yaygın bir yanılgıdır. Aslında Dünya Güneş’e en yakın olduğunda, Ocak’ın başında, kuzeyde kış yaşanır.

Asıl neden, Dünya’nın yaklaşık 23,5 derecelik eksen eğikliğidir. Kuzey yarım küre Güneş’e doğru eğildiğinde, güneş ışınları daha dik gelir ve gündüzler uzar. Kuzeyde yaz budur.

Kuzey yarım küre Güneş’ten uzağa eğildiğinde, ışık eğik gelir ve daha geniş bir alana yayılır. Gündüzler kısalır ve kuzeyde kış olur. Güney yarım küre aynı anda zıt mevsimi yaşar.

Kolay bir sınama: mevsimler uzaklıktan kaynaklansaydı, iki yarım kürede aynı anda aynı mevsim olurdu. Olmuyor; demek ki neden eğiklik.

Hava mı, iklim mi?

Hava (şu an, birkaç gün) ve iklim (uzun yıllar, bir bölgenin olağan düzeni) hakkındaki cümleleri ayırır.

Hava, bir yerde şu an ya da birkaç gün içinde havanın durumudur: yağmur, rüzgâr, bulut ya da sıcaklık. Hava tek bir saat içinde bile değişebilir.

İklim, bir bölgedeki havanın uzun yıllar boyunca, genellikle 30 yıl ya da daha uzun sürede görülen olağan düzenidir. Mevsimler boyunca neyin beklenebileceğini söyler; örneğin sıcak ve kurak yazlar ya da soğuk ve karlı kışlar gibi.

Tek bir soğuk gün iklimde bir değişim göstermez; tek bir sıcak gün de bir ısınma eğilimi göstermez. Bilim insanları, bir iklimin değiştiğini söylemeden önce sıcaklık ve yağış gibi uzun yıllara ait ölçümleri karşılaştırır.

Yarın için plan yapmak üzere hava durumuna, onlarca yıl boyunca bir bahçe ya da yapı planlamak için iklime bakılır. Önce zaman aralığını kontrol et: cümle bugünle mi ilgili, yoksa birçok yılla mı?

Adil bir deney

Bir bitki deneyinde değişen değişkeni, sabit tutulanları ve ölçümü adlandırır.

Adil bir deney, bilerek tek bir şeyi değiştirir. Bu şey değişen değişkendir. Örneğin iki fasulye bitkisine farklı miktarda su verilir; ışık, toprak ve saksı ise aynı kalır.

Aynı kalan değişkenlere kontrol edilen değişkenler denir. Birden çok şeyi değiştirirsek, sonucu hangi değişikliğin yarattığını bilemeyiz.

İki bitkide de aynı şeyi ölç; örneğin bir hafta sonraki boyu santimetre cinsinden. Aynı cetveli ve aynı günü kullan, sonra sonuçları karşılaştır.

Örnek çok küçükse adil bir deney de yanıltabilir. Her grupta birden çok bitki kullan ve deneyi tekrarla. Tek bir bitkinin sonucu yalnızca bir ipucudur.

Doğa için kanıta dayalı seçim

Yerel bir sorun için iki eylemi karşılaştırır, her birinin hangi kanıta gerek duyduğunu söyler ve veriyle en iyi desteklenen eylemi seçer.

Diyelim ki bir göletin suyu bulanık ve bu yıl daha az kurbağa görüldü. İnsanların birçok fikri var: su kirlenmiş olabilir, balık çok olabilir ya da bu yalnızca normal bir yıl olabilir. Harekete geçmeden önce kanıt topla.

Kanıt ölçülebilir ya da gözlemlenebilir: su örnekleri, birkaç hafta boyunca yapılan kurbağa sayımları ya da aynı yerdeki önceki yılların kayıtları. Tek bir fotoğraf, birçok kez toplanmış verilerden daha zayıf bir kanıttır.

İyi bir eylem kanıtla uyuşmalıdır. Testler suyun kirli olduğunu gösteriyorsa, kirliliğin kaynağını ortadan kaldırmak uygun bir adımdır. Su temizse, başka bir neden kontrol edilmelidir.

Kanıtla en iyi uyuşan ve sonradan yeniden kontrol edilebilecek adımı seç. Sonra değişikliğin işe yarayıp yaramadığını görmek için yeniden ölç. Dikkatli doğa koruma böyle işler.