6–8 yaş · 8 küçük keşif
Tosbi’nin Doğa Defteri
Bitki ve hayvan yaşam döngüleri, gözlem ve tahmin, hava ve mevsimler, yılın döngüsü, besin zinciri, hayvanların yaşam alanları ve adil bir bitki deneyi üzerine sekiz keşif.
- Öğren
- Oyna
- Göster
Bir ders seç. Dilediğin keşfe yeniden dönebilirsin.
Dersleri oku
Bitkinin yaşam döngüsü
Fasulye bitkisinin evrelerini tohumdan yeni tohumlu baklalara kadar sıralar ve yeni bir tohumun döngüyü yeniden başlattığını gösterir.
Tosbi bir fasulye bitkisini izliyor. Bitki bir tohumla başlar. Nemli toprakta tohum filizlenir: kök aşağı, filiz yukarı doğru büyür.
Filiz yaprak çıkarır ve fide olur. Sonra bitki çiçek açar. Çiçekten bakla, yani içinde tohum taşıyan yeşil kılıf oluşabilir. Baklaların içinde yeni fasulye tohumları vardır.
Dikkat, sıra önemli. Bitkinin kökleri ve yaprakları olmadan çiçekler açamaz. Tohum, çiçek, fide sırası yanlıştır.
Baklanın içindeki yeni bir tohum yeni bir bitkiye dönüşebilir; döngü böyle döner. Şimdi sen dene: her evreyi söyle ve sırada ne olduğunu sor. Baklalardan sonra yeniden ne gelir?
Hayvanın yaşam döngüsü
Kelebeğin ve kurbağanın evrelerini yumurtadan yetişkine kadar sıralar ve döngünün dönmesi için yumurtaları yetişkinin bıraktığını gösterir.
Kelebek, bir yaprağın üstündeki minik bir yumurtayla başlar. Yumurtadan tırtıl çıkar. Tırtıl yaprak yiyerek büyür.
Sonra tırtıl krizalite dönüşür. İçinde vücudu değişir. İçinden bir kelebek çıkar ve yeni yumurtalar bırakır. Döngü böyle döner.
Kurbağanın da bir döngüsü var: yumurta, iribaş, yavru kurbağa, kurbağa. İribaş suda yaşar. Önce kuyruğu var, bacağı yok. Yavru kurbağanın bacakları ve kısa bir kuyruğu vardır.
Dikkat: tırtıl küçük bir kelebek, iribaş da küçük bir kurbağa değildir. Bunlar çok farklı görünen evrelerdir. Şimdi sen dene: bir yumurtadan başla ve sırada ne olduğunu söyle.
Gözlem mi, tahmin mi?
Şimdi gördüğümüz, duyduğumuz ya da hissettiğimiz şeyi (gözlem), sonra olacağını düşündüğümüz şeyden (tahmin) ayırır ve bir tahmini yeniden bakarak kontrol eder.
Tosbi saksıdaki bir fasulyeye bakıyor. Toprak koyu ve nemli. İki yeşil yaprak açılmış. Tosbi bunları şimdi görüyor. Şimdi gördüğümüz, duyduğumuz ya da hissettiğimiz şey bir gözlemdir.
Sonra Tosbi düşünüyor: “Bitki uzayacak.” Bunu henüz kimse görmedi. Bu bir tahmindir. Tahmin, sonra ne olacağını düşündüğümüzü söyler.
Dikkat: “Yarın yağmur yağacak” bir tahmindir; bulutlar kara olsa bile. Yarını henüz kimse göremez. “Olacak”, “belki” ve “bence” gibi sözler çoğu zaman bir tahmin olduğunu gösterir.
Tahmin doğru da çıkabilir, yanlış da. Tosbi daha sonra yeniden bakarak kontrol eder. Planı şu: bak, tahmin et, yeniden bak. Şimdi sen dene!
Hava mı, mevsim mi?
Bir günde değişebilen havayı yaklaşık üç ay süren mevsimden ayırır ve tek günün havasının mevsimi değiştirmediğini söyler.
Hava durumu, bugün dışarının nasıl olduğudur. Güneşli, yağmurlu, bulutlu ya da rüzgârlı olabilir. Hava bir günde, hatta bir saatte bile değişebilir.
Mevsim, yılın uzun bir parçasıdır ve yaklaşık üç ay sürer. Yılda dört mevsim var: ilkbahar, yaz, sonbahar ve kış. Çember bütün yılı gösterir. Her mevsimin alışılmış havası vardır ama her gün aynı değildir.
Türkiye’de kış Aralık, Ocak ve Şubat aylarıdır. Dikkat: kışın bir gün hava ısınıp güneş açsa yaz olmaz. Hava bir günlüğüne değişir ama mevsim hâlâ kış.
Şimdi sen dene. Kendine sor: Bu bir günde değişebilir mi? O zaman hava durumudur. Aylarca sürüyor mu? O zaman mevsimdir.
Aylar ve mevsimler döner
Aylar ve mevsimler döngüsünü herhangi bir başlangıçtan sürdürür; Aralık’tan sonra Ocak’ın, kıştan sonra ilkbaharın geldiğini bilir.
Bir yılda on iki ay var: Ocak, Şubat, Mart, Nisan, Mayıs, Haziran, Temmuz, Ağustos, Eylül, Ekim, Kasım, Aralık. Aralık’tan sonra yine Ocak gelir. Yıl, bir tekerlek gibi döner.
Her mevsim üç aydır. Türkiye’de ilkbahar Mart, Nisan ve Mayıs’tır. Yaz Haziran, Temmuz ve Ağustos’tur. Sonbahar Eylül, Ekim ve Kasım’dır. Kış Aralık, Ocak ve Şubat’tır.
Dikkat: kış Aralık’ta başlar, Ocak ve Şubat’ta sürer. Aylar listesi Aralık’ta bitiyor gibi görünür ama yıl bitmez; Ocak yeniden gelir. Kıştan sonra çember ilkbahara döner.
Şimdi sen dene. Çemberde istediğin yerden başla ve dön. Sonbahardan sonra kış, kıştan sonra ilkbahar gelir. Sırada hangi mevsim var?
Besin zinciri
Bitkiyle başlayan üç halkalı bir besin zinciri kurar; bitki yiyenleri hayvan yiyenlerden ayırır.
Her hayvanın yiyeceğe ihtiyacı var. Yeşil bitkiler güneş ışığıyla kendi besinini yapar. Ot bir bitkidir. Tavşan kendi besinini yapamaz, bu yüzden ot yer.
Tilki de tavşanları yer. Böylece besin önce otta, sonra tavşanda, sonra tilkidedir: ot, tavşan, tilki. Buna besin zinciri denir. Tavşan bitki yer; ona otçul denir. Tilki hayvan yer; ona etçil denir.
Dikkat: besin zinciri bir hayvanla başlamaz. Tilki kendi besinini yapamaz; tilki, tavşan, ot sırası ters. Zincir her zaman bir bitkiyle başlar.
Şimdi sen dene. Fare tohum yer, baykuş da fareyi yakalar. Zincir nasıl? Bitkiyle başla: tohum, fare ve en sonda kim var?
Hayvana uygun yaşam alanı
Hayvanları, yiyecek, su ve barınak ihtiyaçlarını karşılayan yaşam alanlarıyla eşleştirir.
Yaşam alanı, bir hayvanın yiyecek, su ve barınak bulduğu yerdir. Kurbağanın yumurtaları için suya ihtiyacı var; bu yüzden gölet kenarında yaşar. Ördek de gölette yüzer ve yiyeceğini orada bulur.
Sincap, fındık ve palamut bulmak için ağaçlara tırmanır ve ağaçtaki yuvasında uyur. Baykuş geceleri avlanır ve ağaç kovuğunda dinlenir. İkisi için de yaşam alanı ormandır.
Fok ile deniz kaplumbağası denizde yüzer ve yiyeceklerini orada bulur. Fok ormanda balık bulamaz; orman onun yaşam alanı değildir. İyi bir yaşam alanı, hayvanın ihtiyaç duyduğu şeyleri verir.
İnekler, koyunlar ve atlar çayırlarda otlar. Şimdi sen dene: önce hayvanın neye ihtiyacı olduğunu sor, sonra bunu veren yeri bul.
Adil bir bitki deneyi
Yalnızca bir şeyin farklı olduğu bitki deneyini seçer ve neyin aynı kaldığını söyler.
Tosbi soruyor: Fasulye fidesi ışığa ihtiyaç duyar mı? Tosbi iki fideyi karşılaştırıyor. Biri pencerenin yanında, öteki karanlık bir dolapta duruyor. Farklı olan tek şey ışık.
Geri kalan her şey aynı kalır: aynı tür fide, aynı büyüklükte saksı, aynı toprak, aynı miktarda su. Buna adil deney denir. Birkaç gün sonra Tosbi iki bitkiye bakar.
Şimdi adil olmayan bir deney. Bir bitki büyük saksıda, çok suyla, ışıkta. Öteki küçük saksıda, az suyla, karanlıkta. Üç şey farklı; bitkiler farklı görünürse nedenini bilemeyiz.
Şimdi sen dene. İki bitkiye bak ve neyin farklı olduğunu say. Yalnızca bir şey farklıysa deney adildir.